Мақсаты – экономиканы кластерлеу жағдайында кластерлік механизмдердің, мемлекеттік қолдаудың, инфрақұрылымдық қамтамасыз етудің және цифрландырудың Қазақстанның агроөнеркәсіптік кешенін жаңғыртуға және ауылдық аумақтарын дамытуға әсерін талдау. Әдістері – ауылдық аудандардың аграрлық сферасының қазіргі жай-күйін бағалау үшін экономикалық-статистикалық зерттеу; АӨК өнім шығару көлеміне капиталдың, еңбек ресурстарының және бюджеттік қаржы бөлудің әсерін қарастыру кезінде Кобб-Дуглас өндірістік функциясы; ауылдық әкімшілік бірліктерді технологиялық және инфрақұрылымдық инновациялық жаңару деңгейі бойынша топтастыру үшін кластерлік талдау, 2030 жылға дейін аграрлық секторды түрлендіру динамикасын болжау, институционалдық факторлардың ауылдық жерлерді трансформациялауға ықпалын мониторингтеу кезінде ARIMA моделі және логистикалық регрессиялық модель. Нәтижелері – шаруашылық жүргізу жағдайларының ерекшелігін ескере отырып, ауылдық елді мекендерді топтастыру жүргізілді. Эконометриялық моделдер құрылды, олардың негізінде агроөнеркәсіптік өндірістің жұмыс істеу тиімділігіндегі айырмашылықтар айқындалды, бюджеттік қаржыландырудың басымдықтары белгіленді және саланың негізгі қаржылық-экономикалық көрсеткіштерінің болжамы есептелді. Агроөнеркәсіптік кластерлерді, ауыл шаруашылығы өнімдерін қайта өңдеу процесін және кооперацияны жетілдіру шығындарды азайтуға, еңбек өнімділігін арттыруға және экономикалық байланыстарды нығайтуға ықпал ететіні анықталды. Қорытынды – республиканың аграрлық секторының бәсекеге қабілеттілігін арттырудың, ауылдық елді мекендердің орнықты жұмыс істеуін қамтамасыз етудің және ауыл тұрғындарының өмір сүру сапасын жақсартудың негізгі бағыттары ретінде кластерлік тәсілді одан әрі ілгерілету, мемлекеттік ынталандыру механизмдерінің нәтижелілігін арттыру, ауылдық инфрақұрылымды жаңғырту және цифрлық технологияларды енгізу қажеттілігі негізделді. Кластерлік құрылымдар өндірісте және ауыл халқы арасында жұмыспен қамтылғандар санын арттыра отырып терең қайта өңдеуде жаңа жұмыс орындарын құруға ықпал ететін, қазақстандық және халықаралық нарықтардағы позицияларды нығайтуда интеграциялық формаларға жол аша отырып, кеңістіктік ұйымдастыруға жаңа қарқын беретін келешегі бар тенденция болып табылады.

Ауыл шаруашылығын дамытудың әлемдік тенденциялары цифрландырумен, ресурстарды үнемдейтін технологиялардың таралуымен, климаттық тәуекелдердің артуымен, азық-түлік жүйелерінің трансформациясымен және мемлекеттік қолдаудың нәтижелілігіне қойылатын талаптардың артуымен байланысты. Қазақстан үшін бұл факторларды ескеру елдің ауылшаруашылық өндірісінде басымдыққа ие солтүстік өңірлердің аграрлық саясатын қалыптастыру кезінде өте маңызды. Мақсаты – солтүстік облыстардың тәжірибесін ескере отырып, жаһандық трендтердің ықпалымен республиканың аграрлық секторын мемлекеттік реттеу механизмін жаңғыртудың басым бағыттарын айқындау. Әдістері – агроөнеркәсіптік кешеннің мемлекеттік стратегиясын жетілдіру векторларын анықтау үшін, институционалдық өзгерістер мен мемлекеттік әкімшілендіру басымдықтарын негіздеу кезінде, аграрлық өнімнің жалпы өндіріс үлесін, субсидиялау көлемдерін және ауылшаруашылық кооперациясын ілгерілетуді есептеу үшін жүйелік зерттеу, нормативтік құқықтық актілердің контент-талдауы, құрылымдық, динамикалық және өңірлік салыстыру. Нәтижелері – азық-түліктің жиынтық шығарылымының өсуі мемлекеттік ынталандыру мөлшерінің динамикасына қарамастан орын алғаны көрсетілді. Кооперативтердің мүшелік және өндірістік базасының бір мезгілде қысқаруы жағдайында олардың санының артуы белгіленді. Мемлекеттік қаржыландырудың және кооперативтік бірлестіктердің жұмыс істеуінің тиімділігін төмендететін институционалдық шектеулер белгіленді. Мемлекеттік көмек көлемін бағалаудан оның нәтижелілігін бағалауға көшу қажеттілігі атап өтіледі. Қорытынды – аграрлық реформалардың ұлттық саясатын одан әрі реформалау мақсатты дотациялық қамтамасыз етуді кешенді пайдалануға, кооперативтік қызметті белсендіруге және инновациялық технологияларды енгізуге негізделуі тиіс. Негізгі бағдар ретінде атаулылықты, ашықтықты нығайтуды және оңтайлы экономикалық жәрдемдесуді қарастыру қажет. Мұндай тәсіл АӨК бәсекеге қабілеттілігін нығайтуға, қосылған құнның аумақтық шынжырларын кеңейтуге мүмкіндік береді және Қазақстанның солтүстік аудандарындағы орнықты экономикалық прогресті шарттайды.

Мақсаты – кезең-кезеңімен енгізудің басымдықтарын белгілеу үшін интегралдық Сандық кемелдіктің индексін (СКИ) және «дайындық × күтілетін қайтарым» картасын әзірлеу және апробациялау. Әдістері – ресми статистика тапшылығы жағдайында шаруашылық жүргізуші субъектілер туралы бастапқы ақпаратты жинау кезінде, әртүрлі индикаторларды сандық құзыреттіліктің бірыңғай салыстырмалы бағасына келтіру үшін, аграрлық сектордағы кәсіпкерлік құрылымдар арасындағы ауқымы мен бейіні бойынша айырмашылықтарды анықтау, жекелеген факторлардың қорытынды индекспен байланыс тығыздығын белгілеу үшін аралас дизайн: 50 шаруашылыққа прокси-сауалнама жүргізу, бес блокты СКИ құру (A-байланыс, B-деректер/есеп, C-процестер/автоматтандыру, D-құзыреттер/ұйымдастыру, E-интеграция/әсерлер), параметрлік емес салыстырулар мен корреляциялық талдау қолданылды. Нәтижелері – агроқұрылымдардың технологиялық дайындығының әркелкілігі тіркелді: инфрақұрылымдық A блогы шекті деңгейден жоғары, ал B және C блоктары, яғни деректер мен процестер осал тұстар болып қалуда. Кәсіпорын көлемі СКИ-мен оң байланысты, бірақ менеджмент практикасы шағын және орта агробизнестегі масштабтау әсерінің орнын ішінара толтырады. Басымдықтар картасы «жылдам жеңістерді» бөліп көрсетеді: шығындарды есепке алу, қойма мен қорлар, логистика, электронды ветеринариялық және фитосанитариялық процестер, метеодеректер берілген алқап журналдары, ал «орташадан» төмен емес деңгейлер үшін – техника паркінің телеметриясы мен өткізу аналитикасы. Қорытынды – ұсынылған әдістеме 12–18 айға арналған басқарушылық жол карталарына негіз жасайды және салалық саясатты үйлесімді жұмыс үшін ақпараттық жүйелердің мәліметтер алмасу мүмкіндігіне бағыттайды. Нәтижелер АӨК цифрландыруды қолдаудың өңірлік бағдарламаларын әзірлеуде, әсіресе шағын және орта ауыл шаруашылығы кәсіпорындары үшін пайдаланылуы мүмкін.

Қазақстанның аграрлық секторын цифрландыру – мемлекеттік әлеуметтік-экономикалық саясаттың стратегиялық бағыты. Агроөнеркәсіптік кешенге цифрлық технологияларды енгізу өндірістік процестердің тиімділігін арттыруға, материалдық, қаржылық және табиғи ресурстарды пайдалануды ұтымды етуге ықпал етеді. Мақсаты – республиканың аграрлық сферасында цифрлық сауаттылықтың сандық басқару нәтижелілігіне әсерін негіздеу, шаруашылық жүргізуші субъектілердің сандық құзыреттерін дамыту векторларын айқындау. Әдістері – елдің АӨК ақпараттандыру ауқымын белгілеу үшін цифрлық менеджментті өзара байланысты элементтердің күрделі көпдеңгейлі қатары ретінде қарастыруға мүмкіндік беретін жүйелік тәсіл. Сандық қағидат аграрлық саланы пәрменді реттеуге цифрлық мәдениеттің әсерін бағалау кезінде қолданылды. Қазақстан Республикасының нормативтік-құқықтық актілері, агроөнеркәсіптік өндірісті цифрлық трансформациялау саласындағы мемлекеттік бағдарламалар, статистикалық деректер, халықаралық ұйымдардың материалдары, отандық және шетелдік зерттеушілердің ғылыми еңбектері зерттеудің ақпараттық базасы болды. Нәтижелері – ақпараттық дайындық жекелеген дағдылар мен білімдердің жиынтығы ғана емес, сонымен бірге аграрлық секторды әкімшілендіру моделінің оңтайлы жұмыс істеуі үшін қажетті маңызды институционалдық әлеует болып табылатыны көрсетілді. Қорытынды – агроөнеркәсіптік кешен мамандары мен басшыларында сандық эрудиция болмаған кезде цифрлық технологиялар мен ақпараттық жүйелерге формальды қолжетімділіктің болуы әдістемелік тұрғыдан жолға қойылған үйлестіруді қамтамасыз етпейтіні анықталды. Цифрлық сауаттылықты кең ауқымда тарату және ілгерілету басқарушылық шығындарды азайтуға, агроазық-түлік нарығындағы бәсекелестік артықшылықтарды күшейтуге, өзекті экологиялық проблемаларды шешуге, еңбек өнімділігінің өсуін ынталандыруға, климаттың өзгеруіне бейімделуге, ауыл шаруашылығы дақылдарының өнімділігі көрсеткіштерін жақсартуға, алқап жұмыстарын уақтылы жоспарлауға мүмкіндік береді.

Мақсаты – Қазақстанда ауыл туризмін дамытудың әлеуметтік-экономикалық алғышарттары мен жағдайларын зерттеу, өңірлік деңгейде оны қалыптастыруға кластерлік тәсілді негіздеу. Статистикалық және экономикалық әдістер пайдаланылды: туристік кластерлерді құру кезінде агротуризмнің әлеуметтік-институционалдық факторлары мен детерминанттарын анықтау үшін 2019-2025 жж. ауылдық үй шаруашылықтарының жұмыспен қамтылу, табыс динамикасын, негізгі капиталға инвестициялар мен жергілікті бюджет түсімдерін талдау, салыстырмалы әдіс – фермерлік шаруашылықтар мен қонақ үйлері негізінде туристік инфрақұрылымы бар ауылдық аудандарды кластерлік ұйымдастырылуы айқын білінбейтін аумақтармен салыстыру кезінде, кластерлік-кейстік әдіс – Қарағанды, Ақмола және Түркістан облыстарындағы әлеуетті кооперативтік бірлестіктерді сипаттау үшін, сараптамалық-талдау әдісі – инфрақұрылымдық шектеулерді және туристік қызметтердің цифрландырылу дәрежесін зерттеу кезінде. Нәтижелері – ауылдық жерлердегі туризм ш(ф)қ және қонақ үйлері төңірегінде оқшау жүйе ретінде жұмыс істейтін өңірлер кластерлік кешені жоқ ресурстық әлеуеті сәйкес келетін ауылдық округтерге қарағанда негізгі көрсеткіштердің өсу қарқынын жоғарырақ көрсетеді. Көлік қолжетімділігінің, жол бойындағы қызметтер мен материалдық-техникалық базаның, сандық ілгерілету және брондау арналарының сұраныс тұрақтылығындағы және туристік қызмет көрсетудің басқарылуындағы шешуші рөлі көрсетілді. Өнімдік ядро, туристік қызметтің қосымша түрлері, функционалдық және технологиялық сервистің жай-күйі негізінде келешегі бар кластерлерді салыстыру жүргізілді. Құрылымдық орталық, ілеспе қызметтер, сандық құралдар мен әлеуметтік-институционалдық әсерлер арасындағы өзара байланыстарды көрсететін ауылдық экотуризмнің кластерлік диаграммасы ұсынылды. Қорытынды – кластерлерді ұйымдастыруды жеделдету үшін ауыл туризмін ауылдық әкімшілік бірліктерді түрлендіру бағдарламаларына және инфрақұрылымдық саясатқа интеграциялау, стандартталған жол және жол бойындағы қызмет көрсетуді әзірлеу, фермерлер мен жергілікті қоғамдастықтар арасындағы ынтымақтастықты қолдау, онлайн-платформалар арқылы сандық құраушыны күшейту қажет.

Мақалада Қазақстанның солтүстік өңірлерінің аграрлық секторына ремануфактурингті енгізу мәселелері қарастырылады. Зерттеудің өзектілігі ауылшаруашылық ресурстарын пайдалану тиімділігін арттыру, экологиялық жүктемені азайту және агроөнеркәсіптік кешенді дамытудың ұзақ мерзімді сценарийлерін қалыптастыру қажеттілігінен туындап отыр. Мақсаты – ауылшаруашылық қалдықтарын қайта өңдеу және осы процестерді басқару нәтижелілігін арттыру үшін екінші реттік өндіріс технологияларын қолдану әлеуетіне баға беру. Әдістері – әртүрлі елдердің ауыл шаруашылығындағы рециклинг ерекшеліктерін айқындау үшін салыстыру тәсілі, АӨК мәселелерін зерттеуде – статистикалық талдау қолданылды, бұл сценарийлік модельдеу негізінде агробизнес-құрылымдарда қайта пайдалану (реутилизация) бойынша ұсыныстар әзірлеуге мүмкіндік берді. Нәтижелері – әртүрлі мемлекеттерде циркулярлық жүйенің іске асырылуы, цифрландыру деңгейі және ауылшаруашылық кәсіпорындарының пайдаланылған атериалдарымен жұмыс істеу механизмдері, биомассаны қайта өңдеудегі және реинжинирингтегі негізгі шектеулер көрсетілді. Циркулярлық моделдер табиғи қорларды оңтайлы игеруге, қосымша өнімдер көлемін қысқартуға және биоэнергетикалық инновациялардың таралуына ықпал ететіні атап өтіледі. Азық-түлік өнімдерін, ауылшаруашылық қалдықтарын дайындау, оларды қайта өңдеу және қайта өңделген субстраттарды қайта айналымға енгізу (рециркуляция) арасындағы өзара байланысты көрсететін циркулярлық механизмнің тұжырымдамалық схемасы негізделді. Қорытынды – аграрлық сфераны ақпараттандыру, биологиялық қалдықтарды қайта өңдеу инфрақұрылымы ауқымын кеңейту және экологиялық бағытталған әдістемелерге институционалдық қолдауды күшейту қажет. Тұйық циклды экономиканың әлеуметтік-экономикалық әсерлері ауылшаруашылық тауар өндірушілерінің экологиялық тәуекелдерін шешуге ықпал етеді. Ресурстық тиімді модификация – бұл жаңа құн құрудың барлық кезеңдеріндегі инновациялар үшін мүмкіндіктер болып табылады, бұл тек жақсы түпкілікті нәтижелер беріп қана қоймай, сонымен бірге оларға материалдық, энергетикалық және табиғатты қорғау шығындарының төмендеуімен қол жеткізуге әкеледі.

Зерттеудің мақсаты – Қазақстанда сүт мал шаруашылығы қалдықтарынан биогаз өндірудің экологиялық-экономикалық алғышарттарын, келешегін және бөгеуші факторларын айқындау. Әдістері – осы мәселе бойынша жарияланымдардың контент-талдауы анаэробты ашу технологиялары мен газ тәріздес биоотын өнімдерін қолдану бағыттары туралы заманауи түсініктерді жүйелеу үшін пайдаланылды; салыстыру және синтез қағидаты – сүт өндіру, органикалық биологиялық қалдықтардың түзілу көрсеткіштерін салыстыру және оларды биоэнергетикалық газ шығару үшін ресурстық база ретінде пайдалану мүмкіндіктерін бағалау, сүт-тауарлы фермаларда қиды қайта өңдеудің экологиялық және экономикалық артықшылықтарын қорыту кезінде; қорытындыларды жинақтау – циркулярлық экономикаға өту жағдайында биогаз жүйелерін тарату векторларын негіздеу үшін. Нәтижелері – пайдаланылған материалдардың әлеуетті көлемі ІҚМ басынан ғана емес, сонымен бірге сүт табынының құрылымына, өндірістік процесті ұйымдастыру ерекшеліктеріне, қи массасын жою және сақтау тәсіліне байланысты екені анықталды. Шаруашылық жүргізуші субъектілердің санаттары бойынша мал басының саны жануарларды бағу мен өсіруді сипаттау үшін едәуір маңызға ие екені атап өтіледі. Мал шаруашылығы саласының құрылымында халық шаруашылықтары мен шаруа (фермер) қожалықтары басым екені көрсетілді, олардың үлесіне ірі қара малдың жалпы санының 90%-ға жуығы келеді, бұл қи субстратын жинауды және тасымалдауды қиындатады әрі оны орталықтандырылған қайта өңдеу тиімділігін төмендетеді. Сүт мал шаруашылығын дамытудың аумақтық әркелкілігінің болуына байланысты республикада экоотын генерациялау әлеуетін саралап қарастырған жөн екені белгіленді. Алынған нәтижелер негізінде ресурстарды оңтайлы тұтынуды, қосымша пайда алуды және экологиялық жүктемені азайтуды қамтамасыз етуге мүмкіндік беретін аграрлық өндірістің циркулярлық моделін құрудың қазіргі жай-күйі мен алғышарттары туралы қорытындылар жасалды.

Астықты қайта өңдеу өнімдерінің экспортын дамыту Қазақстанның агроөнеркәсіптік кешенінің бәсекеге қабілеттілігін арттырудың басым бағыттарының бірі болып табылады. Жеткілікті шикізат базасы мен сыртқы нарықтардағы тұрақты сұранысқа қарамастан, астықты қайта өңдеу кәсіпорындарының экспорттық механизмдері толық көлемде тартылмаған. Себептердің бірі – ішкі ресурстарды және экспорттық қызметті жүзеге асыру жағдайларын ескере отырып, шаруашылық жүргізуші субъектілердің экспорттық әлеуетін кешенді зерттеуге мүмкіндік беретін бірыңғай әдіснамалық тәсілдің болмауы. Мақсаты – интегралдық көрсеткіш негізінде дәнді дақылдарды өнеркәсіптік өңдеу бойынша өндірістік кешендердің сыртқы экономикалық мүмкіндіктерін бағалау әдістемесін әзірлеу. Әдістері – сыртқы сауда резервтерін зерттеу үшін жүйелік, салыстырмалы және экономикалық-статистикалық талдау; параметрлердің маңыздылығын салыстыру және анықтау кезінде – нормалау, бағалау сараптамасы; халықаралық сауданың трансшекаралық динамикасы деңгейін белгілеу үшін – интегралдық сипаттама зерттеудің әдістемелік негізін құрады. Өлшемшарттар жүйесін қалыптастыру кезінде Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі Ұлттық статистика бюросының, Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігінің, Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі Мемлекеттік кірістер комитетінің, Trade Map халықаралық деректер базасының деректері, сондай-ақ астықты қайта өңдеу құрылымдарының қаржылық есептілігі пайдаланылды. Нәтижелері – өндірістік, қаржылық, нарықтық және кадрлық капитал, сондай-ақ астық өнімдерінің бәсекеге қабілеттілігі метрикаларын қамтитын республиканың астықты қайта өңдеу компанияларының мемлекетаралық стратегиялық қорларын диагностикалаудың кешенді механизмі қалыптастырылды. Қорытынды – әдістемені апробациялау оның практикалық құндылығын дәлелдеді, бөгеуші факторларды анықтауға, оны талдамалық әзірлемелер жүргізу және астықты қайта өңдеу индустриясының тиімділігін арттыруға бағытталған басқарушылық шешімдер қабылдау кезінде іске асыруға ықпал етті.

Мақсаты – Қазақстан мен Ресейде астық сақтау жүйесінің жұмыс істеуіндегі заманауи тенденцияларды айқындау. Деректерді теориялық пайымдау және қорыту үшін. Әдістері – абстрактілі-логикалық, интерпретациялау және синтез пайдаланылды. Астық ресурстарының сақталу құрылымындағы құрамдас элементтер мен өзара байланыстарды қарастыру кезінде жүйелік, салыстырмалы және экономикалық-статистикалық талдау, динамикалық салыстырулар, ақпаратты топтастыру және жинақтау қолданылды. Нәтижелері – осы елдердің астық қоймасы инфрақұрылымының техникалық жай-күйін зерттеу элеваторлар мен астық қабылдау кәсіпорындары жабдықтарының физикалық тозуы мен ескіруінің жоғары деңгейін тіркейді. Бірқатар өңірлерде түсетін дәнді дақылдарды уақтылы қабылдау, бастапқы өңдеу және нормативтік консервациялау үшін қажетті қуаттардың тапшылығы сақталуда. Аталған шектеулер сандық шығындарды арттырады, астық өнімдерінің сапалық параметрлерін нашарлатады және ғимараттардың өндірістік-экономикалық тиімділігін төмендетеді. Жұмыста сонымен қатар Қазақстан Республикасының жетекші астық өндіруші облыстары жүйеленді және объектілер саны, біржолғы резервтеу сыйымдылығы мен нақты жүктеме дәрежесі бойынша астық шаруашылығын дамытудың өңірлік заңдылықтары көрсетілді. Алынған нәтижелер материалдық-техникалық базамен аумақтық қамтамасыз етілуді бағалауға, ең мәселелі аймақтарды белгілеуге және саланы жаңғырту әлеуетін одан әрі арттыру резервтерін анықтауға мүмкіндік береді. Қорытынды – нәтижелерді түйіндеу өндірілген астық көлемін сақтаудың қолданыстағы техникалық сыйымдылықтарының аумақтық сәйкестік дәрежесін белгілеуге, аймақтық алшақтықтарды, пайдаланылмайтын қорлар мен негізгі инфрақұрылымдық шектеулерді табуға мүмкіндік берді. Астық өндірісі ауқымының өзгеруіне өткізу қабілетін, технологиялық сенімділігін және бейімделгіштігін арттыруға бағытталған астықты қоймалау модулін жаңартудың келешегі бар бағыттары негізделді.

Аграрлық секторды цифрлық трансформациялау жағдайында сандық жүйелердің агроөнеркәсіптік өндіріс тиімділігіне әсерін зерттеу өзектілікке ие болуда. Цифрландырудың нәтижелілігі көбіне салалық және аумақтық ерекшеліктерге байланысты, бұл олардың жекелеген түрлері деңгейінде зерттеулер жүргізу қажеттілігін шарттайды. Ауыл шаруашылығын ақпараттандыру мәселелеріне деген қызығушылықтың артуына қарамастан, цифрлық механизмдердің Қазақстандағы күріш өсірудің практикалық құндылығына ықпал ету маңыздылығы әлі де жеткілікті түрде пайымдалмаған. Мақсаты – Қазақстан Республикасының Қызылорда облысындағы сандық жаңару процестерінің күріш өнімділігіне әсерін бағалау. Әдістері – теориялық және практикалық қағидаларды негіздеуде әрі эмпирикалық деректерді өңдеуде жалпығылыми, абстрактілі-логикалық, корреляциялық және регрессиялық талдау әдістері қолданылды. Нәтижелері ақпараттық-коммуникациялық технологияларға (АКТ) жұмсалған шығындар мен осы агродақылдың өнімділігі арасында орташа оң байланыстың бар екенін айқындады. Құрылған регрессиялық модель тұтастай алғанда статистикалық маңызды болып табылады (F = 4,929; p < 0,05) және күріш дәнінің өнімділік көрсеткіші вариациясының 59,7%-ын біріктіреді. АКТ-ға жұмсалатын шығындар шикізат шығымына оң, бірақ статистикалық тұрғыдан маңызды емес әсер ететіні белгіленді, бұл сандық платформаларды енгізу мен қайтарым әсерінің көрінуі арасындағы уақытша лагқа, сондай-ақ жиынтық статистикалық ақпаратты пайдалануға байланысты болуы мүмкін. Қорытындылар ақпараттық инновациялар өңірдегі күріш өсіру саласын оңтайландырудың келешегі бар бағыты болып табылатынын көрсетеді. Ғылыми әзірлемелердің практикалық маңыздылығы агроөнеркәсіптік кешенді цифрлық трансформациялаудың өңірлік саясаты тұжырымдамасын тұжырымдау және АӨКте цифрлық технологияларды іске асыруды мемлекеттік қолдау жүйесін жетілдіру кезінде алынған нәтижелерді тарту мүмкіндігінде жатыр.

Мақсаты – көрсеткіштердің коэффициенттік мониторингін параметрлік емес шектік тәсілдермен біріктіретін және іске асырылмаған өндірістік резервтерді айқындауға мүмкіндік беретін астық бағытындағы ауылшаруашылық кәсіпорындарының экономикалық тиімділігін валидтеудің әдістемелік құралдарын негіздеу және апробациялау. Әдістері – бірыңғай өлшемшарттар бойынша салыстыру механизмдерін жүйелеу үшін салыстырмалы талдау; индекстік параметрлерді шектік сипаттамамен салыстыру кезінде – Спирменнің дәрежелік корреляциясы; өндіріс ресурстарын анықтау үшін контемпоральды және уақытаралық шекараларда шығысқа бағытталған BCC-моделі бар жұмыс істеу ортасын зерттеу; оңтайлы көлемді белгілеу кезінде – масштабтың практикалық пәрменділігін декомпозициялау; технологиялық және басқарушылық құраушыларды бөлу үшін – Малмквист индексі; робастылықты тексеру қысқартылған таңдамада орындалды. Нәтижелері – 2021-2025 жж. бойынша 12 астық себетін өңірдің ресми деректерін диагностикалау контемпоральды межеде 0,870 және уақытаралық межеде 0,654 орташа техникалық нәтижелілікті көрсетті. 2025 ж. орташа өнімділік 0,809-ды құрады, яғни өнім шығару қосымша қаражатсыз 23,6 %-ға арттырылуы мүмкін. Ауқымдылық әсері 0,824-ті құрады: он екі округтің тоғызы тапсырмаларды оңтайлы ауқымнан тыс орындайды. Малмквист индексінің орташа жылдық мәні технологиялық компоненттің басым болуымен (1,023-ке қарсы 1,163) 1,190-ға жетті, дегенмен ауа райының құбылмалылығына байланысты абайлап интерпретациялауды талап етеді. Тек Қызылорда облысы ғана нәтижені өзгертпей, рейтингті 0,935-ке дейін арттырады. Шектік бағалаудың өнімділікпен дәрежелік корреляциясы – 0,561, ресурстар қайтарымымен – 0,381, өзіндік құнмен – 0,336 және рентабельділікпен – 0,331 деңгейінде. Қорытынды – коэффициенттік индикаторлар шектік өлшеулердің бірлескен дәрежелік вариациясының шамамен 11-31%-ын қайта жаңғыртады, бұл оларды баламалы емес, кешенді қолдануды дәлелдейді.

Зерттеудің мақсаты– майлы дақылдарды, оның ішінде рапсты өндірудің экономикалық көрсеткіштерін талдау, олардың тенденцияларын бағалау, сондай-ақ өнімділіктің, өзіндік құнның және рентабельділіктің өзгеруіне әсер ететін факторларды айқындау. Әдістері – 2015-2025 жж. майлы дақылдардың егіс алқаптары мен жалпы түсімін анықтау, негізгі параметрлердің өзгеру заңдылықтарын сандық идентификациялау үшін экономикалықстатистикалық, индекстік және динамикалық талдау әдістері қолданылды. Нәтижелері рапс өсірудің қарқындатылғанын, оның ауыл шаруашылығындағы маңыздылығының артқанын айғақтайды. Қорытынды – Қазақстандағы экономиканың майлы дақылдар секторының экономикалық индикаторлары тұтастай алғанда оң динамикамен сипатталады. Әсіресе рапс өсіруде тұрақты өсім байқалды, бұл оның өндірістік және экономикалық әлеуетінің артқанын көрсетеді. Майлы дақылдарды өсіру тиімділігін арттыру үшін заманауи агротехнологияларды енгізу, жоғары өнімді сұрыптарды пайдалану және мемлекеттік қолдау шараларын жетілдіру қажет. Нәтижелер майлы егістіктердің агроөндіріс нәтижелілігін жақсарту және нарықтық конъюнктураның өзгеруі жағдайында саланың орнықты дамуын қамтамасыз ету бойынша ұсыныстар әзірлеуге негіз болды. Майлы агродақылдар көптеген ауылшаруашылық кәсіпорындарының қаржылық тұрақтылығының іргетасы болып қала береді. Олар өсімдік майлары сегментінде елдің азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз етеді, мал шаруашылығын азықтық базамен қолдайды. Өсіру және қайта өңдеу технологиялары үздіксіз жетілдірілуде, бұл республикаға әлемдік азық-түлік нарығындағы негізгі ойыншылардың бірі болып қалуға мүмкіндік береді. Мақсатты шараларды жүзеге асыру майлы тұқым өнімдерін шығаруды арттыруға, жаңа жұмыс орындарын құруға, ауылдық өңірлердегі әлеуметтік жағдайды тұрақтандыруға және халықаралық сыртқы экономикалық аренада отандық тауарлардың позицияларын нығайтуға ықпал етеді.

Ет индустриясы Батыс Қазақстан облысының аграрлық саласында маңызды орын алады. Зерттеудің мақсаты – Батыс Қазақстан өңірінің өндірістік ресурстарын пайдалану тиімділігін бағалау және оны арттыру резервтері айқындау. Әдістері – 2025 жылғы он екі аудандық әкімшілік бірлік бойынша мал басы, жұмыскерлер саны, техника мөлшері, тірі салмақтағы ет өндірісі көлемінің ресми статистикалық деректеріне негізделген. Экономикалықстатистикалық тәсіл сала дамуының негізгі тенденцияларын анықтау үшін 2020-2025 жж. Ет тағамдарын өндіру динамикасын зерттеу кезінде, ал салыстырмалы талдау – ауданаралық айырмашылықтарды белгілеу үшін осы сегменттің материалдық-техникалық қамтамасыз етілуі мен экономикалық нәтижелерін салыстыру кезінде қолданылды. Жұмыс істеу ортасын диагностикалау (DEA) ауылдық округтердің салыстырмалы техникалық нәтижелілігін қарастыру, оның шекарасын тұрғызу және көрсеткішті аумақтарды анықтау кезінде жүзеге асырылды. Модельдеу өнімділік коэффициенттерін және шығарылатын өнім көлемін сақтай отырып, резервтерді ықтимал қысқартуды есептеу үшін Excel бағдарламасында «Шешімді табу» құралының көмегімен орындалды. Нәтижелері – талдау мәліметтеріне сәйкес, он екі ауданның ішінен Ақжайық, Бөрлі және Бәйтерек аудандары табысты жұмыс істейтін болып танылды. Жаңақала ауданы мысалында қаражат көздерінің эталондық комбинациялары бөлініп, ет пен оны қайта өңдеу өнімдерін шығару қарқындылығын арттыру мүмкіндіктері белгіленді. Қорытынды – жасалған тұжырымдар облыста ет өнімдерін шығару көлемінің өсуі ресурс әлеуетін тиімді игеру деңгейіндегі алшақтықтардың сақталуымен қатар жүретінін көрсетеді. Кіші кешенді дамыту ұйымдастырушылық үдерістерді жетілдіруді, ресурсты үнемдеу технологияларын енгізуді және үлгілі аймақтардың тәжірибесін бейімдеуді көздейді. Алынған нәтижелер өндірістік мүмкіндіктерді оңтайлы пайдаланудың басымдықтарын белгілеуге негіз қалайды.

Әлемде экологиялық таза өнімге деген сұраныстың өсуі оның қадағалануы мен сертификатталуына қойылатын талаптарды арттырады, сондай-ақ агроазық-түлік нарықтарының жаһандануы жағдайында отандық өндірушілердің бәсекеге қабілеттілігін күшейтуді талап етеді. Мақсаты – ұлттық сауда белгісінің танымалдылығын қамтамасыз етуге, тұтынушылардың сенімін нығайтуға және отандық аквашаруашылық ассортиментінің экспорттық әлеуетін кеңейтуге бағытталған тұтынушылардың артықшылықтарын, бәсекелестік ортаны, брендинг құралдары мен заманауи маркетингтік коммуникацияларды зерттеуді ескере отырып, қазақстандық органикалық балық өнімдері брендін жылжыту стратегиясын әзірлеу. Әдістері – балық өсірудің даму тенденцияларын, ішкі және сыртқы сауда салаларындағы тұтынушылық сұраныс деңгейі мен бәсекелестік ортаны айқындауға мүмкіндік беретін статистикалық және салыстыру әдістері. Мақсатты аудиторияны сауалдау мен сауалнама жүргізу эко-бағдарланған балық тауарларын таңдауға әсер ететін факторларды, соның ішінде экологиялық тазалығын, бағасын, шығу тегін, фирмалық имиджін анықтауға бағытталған. Табиғи балық бұйымдарының нарықтық тартымдылығын бағалау үшін SWOT-талдау қолданылды, ол сауда маркасының халықаралық сауда желісінде таралуын қиындататын күшті және әлсіз жақтарды, сондай-ақ мүмкіндіктер мен қауіптерді белгілеуге мүмкіндік берді. PEST-талдау элементтері саяси, экономикалық, әлеуметтік және технологиялық конъюнктураның экологиялық қауіпсіз балық өнімдерінің фирмалық стилін қалыптастыруға әсерін қарастыру кезінде қолданылды. Нәтижелері – ұсынылған әдістемелік парадигма ұлттық және шетелдік сауда алаңдарында қазақстандық сертификатталған балық өнімдерінің бренд-менеджмент тұжырымдамасын әзірлеуге ғылыми негізделген тәсілдерді бастайды. Осылайша, бұл әзірлемелер мен алынған нәтижелер аквашаруашылықтың отандық биологиялық ассортиментінің мәртебесін нығайту бойынша шаралар кешенін құру кезінде пайдаланылуы мүмкін. Қорытынды – тұжырымдамалық модельді іске асыру саланың экспорттық ресурстарын ұлғайтуға, әлемдік аренада қазақстандық тауар өндірушілердің позицияларын нығайтуға және экологиялық таза балық тауарлары секторын қарқындатуды қамтамасыз етуге ықпал етеді.

Мақсаты – халықаралық тәжірибені, қолданыстағы технологиялық шешімдерді және нормативтік-құқықтық аспектілерді ескере отырып, Қазақстан Республикасында үш өлшемді кадастрды енгізу мүмкіндіктерін қарастыру. Қойылған мақсатқа жету үшін 3D-кадастрдың теориялық негіздері, экономикалық дамыған мемлекеттердің әдістері, республикадағы кадастрлық механизмнің қазіргі жай-күйі қарастырылды, барлық санаттағы жерлерді ескере отырып, үш өлшемді кадастрлық модельді жүзеге асыру бойынша ұсыныстар берілді, бұл ретте басым рөл ауыл шаруашылығы мақсатындағы жер алқаптарына беріледі. Әдістері – 3D-кадастрлық тәсілді қолданудың әлемдік тәжірибесін зерттеуде монографиялық әдіс, кадастр жүргізудің әртүрлі механизмдерін салыстыру, кемшіліктер мен артықшылықтарды іздеу үшін талдамалық әдіс; әртүрлі карталардың геокеңістіктік деректерін мониторингтеу, өңдеу және модельдеу процесінде құбылыстардың заңдылықтары мен өзара байланысын айқындау кезінде картографиялық әдіс; жер-кадастрлық ақпаратты жинау және жүйелеу мақсатында статистикалық әдіс қолданылды. Нәтижелері – зерттеу барысында кадастрлық реттеудің үш өлшемді құрылымын пайдалану бойынша шетелдердің мысалдары жинақталды, геометриялық кадастрға өтудің негізгі факторлары анықталды және Қазақстанда кадастрлық есепке алудың үш өлшемді схемасын пайдалану келешегі көрсетілді, SWOT-талдау жасалды. Үш өлшемді кадастрлық форматтың тиімді жұмыс істеуін қамтамасыз ету үшін кеңістіктік мәліметтерді, цифрлық технологияларды және нормативтік-құқықтық базаны кезең-кезеңімен интеграциялауға ерекше назар аударылады. Өзінің ресурстарымен, дамыған инфрақұрылымдық желісімен қолданыстағы Жылжымайтын мүліктің бірыңғай мемлекеттік кадастры ақпараттық жүйесі кейіннен 3D-кадастрға өтудің іргетасы болатыны белгіленді. Қорытынды үш өлшемді кадастрды құруды кадастрлық әкімшілендірудің қолданыстағы концепциясын бұзбай кезеңкезеңімен жүргізу, сондай-ақ қолданыстағы заңнаманы және кадастрға байланысты басқа да салаларды жетілдіру қажет. Қорытынды – ғылыми ізденіс нәтижесінде Қазақстан Республикасында жер аумағын кеңістіктік есепке алудың үш өлшемді моделін құрудың авторлық интерпретациясы баяндалып, тұжырымдар дәлелденді.

Суармалы суды пайдалану тиімділігі – климаттық тұрақсыздық, су ресурстарының азаюы және су шаруашылығы инфрақұрылымын сандық жаңғырту қажеттілігі жағдайында Қазақстанның аграрлық секторын дамытудың негізгі міндеттерінің бірі. Мақсаты – суару жүйелерін пайдалануға цифрлық технологияларды енгізу нәтижелерін негіздеуге ықпал ететін су бөлуді бейімделмелі басқаруды кешенді бағалаудың әдістемелік тәсілін әзірлеу. Әдістері – ғылыми жарияланымдар мен нормативтік құжаттарды жүйелік талдау, экономикалық-математикалық модельдеу, статистикалық зерттеу, сумен қамтамасыз ету режимдерін сценарийлік жобалау, сондай-ақ интегралдық бағалау көрсеткіштерін есептеу. Түпкілікті деректерді түсіндіру үшін дәстүрлі менеджмент схемасын гидрологиялық жағдайлардың болжамын, ауылшаруашылық дақылдарының суға деген нақты қажеттілігін және суару желісінің техникалық жай-күйін ескеретін бейімделмелі модельмен салыстыру орындалды. Нәтижелері бейімделмелі реттеу судың өндірістік емес шығындарын азайтуға, пайдалану шығындарын төмендетуге, сумен қамтамасыз етілу коэффициентін және гидроресурстарды тиімді қолдануды арттыруға ықпал ететінін айғақтайды. Құрылған интегралдық алгоритм гидрологиялық құбылмалылықтың суару қондырғыларын пайдаланудың экономикалық метрикаларына әсерін ескереді, цифрлық трансформация нәтижелерін ғылыми негіздеуді қамтамасыз етеді. Қорытындылар ситуациялық басқарудың сандық құралдарын меңгеру су шаруашылығы мекемелерінің қызметін тұрақтандыратынын, су қорларын орынды пайдалануға ықпал ететінін және республиканың суару кешендерін реформалау кезінде басқарушылық шешімдер қабылдауға негіз қалайтынын растайды. Зерттеудің практикалық маңыздылығы ұсынылған әдістемені инвестицияларды жоспарлау, су ресурстарын бөлу және елдің су шаруашылығын сандық жаңарту бағдарламаларын іске асыру кезінде жүзеге асыру мүмкіндігінде жатыр. Ұсынылған ұйымдастырушылық схема жеткізу тиімділігін, экономикалық шығындарды және су тапшылығы тәуекелін ескере отырып, су беру көлемін бейімделмелі қайта есептеуді қамтамасыз етеді.

Мақсаты – ауылдық аумақтардың инфрақұрылымдық алшақтықтары агроөнеркәсіптік кешеннің дамуы мен Қазақстан халқының өмір сүру сапасына қалай әсер ететінін белгілеу. Әдістері – ауылдық инфрақұрылым, аграрлық секторды трансформациялау және rural well-being мәселелері бойынша 2020-2025 жж. заманауи әдебиеттерді салыстырмалы талдау, осы негізде зерттеулердің негізгі бағыттары жүйеленді. Практикалық бөлім үшін индекстік әдіс, min-max нормализациялау, аумақтарды матрицалық тұрғыландыру және стандартталған көрсеткіштердің жылу картасы пайдаланылды. Құрылымдық теңгерімсіздіктің интегралдық индексі сумен жабдықтау, жол желісі және Интернетке қолжетімділік бойынша деректер негізінде құрылды. Нәтижелі өлшемшарттар ретінде АӨК өнімінің нақты көлем индексі және Regional Well-Being Index қолданылды. Нәтижелері – әдебиеттерде инфрақұрылымның аумақтық теңсіздік факторы ретінде жиі қарастырылатыны, алайда республика үшін ауылдық жердегі материалдық-техникалық база, аграрлық саланы нығайту және ауыл өмірінің қажетті стандарттары арасындағы байланыс әлі де жеткілікті түрде зерттелмегені көрсетілді. Эмпирикалық талдау әлеуметтік және инженерлік қызметтердің тапшылық деңгейі мен агроөнеркәсіптік өндіріс динамикасы арасындағы тұрақты кері байланысты айқындады. Инфрақұрылымдық теңгерімсіздігі жоғары ауылдық елді мекендер ауылдағы түрлендірулердің әлсіз индикаторларын жиі көрсететіні белгіленді. Ауыл тұрғындарының әл-ауқаты бойынша күрделірек жағдай байқалады. Бірқатар аудандарда күтілетін теріс корреляция байқалады, алайда ол әмбебап сипатқа ие емес. Қорытынды – инфрақұрылымдық әркелкіліктің агроөнеркәсіптік кешен көлемін арттыруға теріс әсері туралы гипотеза расталды. Инфрақұрылымдық асимметрияның әлеуметтік қамсыздандыруға әсері туралы теория ішінара дәлелденді. Алынған нәтижелер ауылдық елді мекендердің инфрақұрылымдық жай-күйі ауылдық аумақтардың орнықтылығының маңызды факторы болып табылатынын және аграрлық әрі өңірлік саясаттың маңызды құралы ретінде қарастырылуы тиіс екенін көрсетеді.

Жаһандану және цифрлық трансформация жағдайында түлектің әлеуметтік-экономикалық үлесінің маңызы арта түсуде. Оның бәсекеге қабілеттілігі, жұмысқа орналасуы, табысы, кәсіби ұтқырлығы көбіне макро- және микроорта жағдайларына байланысты. Еңбек нарығының талаптары мен дипломды мамандардың құзыреттері арасындағы өсіп келе жатқан алшақтыққа байланысты бұл мәселе аграрлық білім беру үшін ерекше өзектілікке ие болады. Мақсаты – Солтүстік Қазақстан университеті мысалында аграрлық бейіндегі ЖОО-да білім беру процесін аяқтаған түлектің әлеуметтік және экономикалық нәтижелілігіне факторлардың әсерін бағалауға әдістемелік тәсілді және оларды таңдауды негіздеу, оны арттыруға бағытталған ұсыныстар әзірлеу. «Түлектің әлеуметтік-институционалдық тиімділігі», «жас кәсіби маманның кәсіби әл-ауқаты» ұғымдарын нақтылау үшін логикалық түсіндіру әдістері, негізгі және қосымша білім деңгейі, іскерлік пен қаржылық орнықтылық бойынша эмпирикалық деректерді жинау кезінде сауалнама жүргізу, диплом алған мамандардың қалыптасқан дағдыларының дәрежесі мен олардың әлеуметтік-еңбек бәсекеге қабілеттілігі көрсеткіштері арасындағы өзара байланыс бағытын анықтау үшін корреляциялық талдау қолданылды. Нәтижелері – ауыл шаруашылығы бағытындағы сертификатталған қызметкердің әлеуметтік-шаруашылық құндылығына әртүрлі алғышарттардың әсеріне мониторинг жүргізу қажеттілігі дәлелденді, басқарушылық сапалар мен бір мезгілде практикалық тәжірибенің өсуі кезінде университеттік кадрларды даярлау қайтарымы тиімділігінің арту пайызы көрсетілді, білім беру жүйесін оңтайландыру бойынша ұсыныстар берілді. Қорытынды – елдің аграрлық саясатының басым бағыты ретінде аграрлық персоналды оқытуды жетілдіру бойынша ғылыми негізделген шаралар қарастырылды. Аграрлық университет түлегі жаңа идеяларды тудырып қана қоймай, оларды іске де асыра білуі тиіс. Аграрлық академиялық база ғалымдардың, ЖОО-лардың және АӨК өндірушілерінің табысты өзара әрекеттесуінің моделіне айнала алады.

Мақсаты – республиканың агроөнеркәсіптік кешені кәсіпорындарының тиімділігін арттыру құралы ретінде бизнес-процестерді бюджеттендірудің орындылығын дәлелдеу және бюджетті есептік-талдамалық қалыптастыру мен жоспарлаудың процестік-бағдарланған моделін ұсыну. Әдістері – экономикадағы аграрлық сектордың рөлін бағалау кезінде бизнес-механизмдердің, бюджет қаражатының және олардың динамикасын басқарудың өзара байланысын ашуға жүйелік тәсіл, қаржылық реттеу объектілерін белгілеу, жоспарланған көрсеткіштерді нақты нәтижелермен салыстыру және бақылау процедураларын анықтау кезіндегі алшақтықтарды айқындау үшін құрылымдық талдау, агробизнестегі процестерді реттеу жүйесін құру үшін модельдеу қолданылды. Нәтижелері – жалпы қаржылық үйлестіруден жекелеген бизнес-циклдарды: жабдықтау, өндіру, сақтау, қайта өңдеу, өткізу, қаржыландыру, әкімшілік қамтамасыз ету және инвестициялық дамуды әкімшілендіруге өту қажеттілігі көрсетілді. «Бизнес-процесс – бюджет – нақты деректер – ауытқу – мониторинг – басқарушылық шешім» логикалық тізбегі қалыптастырылды. Мақсатты метрикаларды нақты деректермен және орындаушылардың жауапкершілігімен байланыстыра отырып, әрбір кезеңді болжаудың, есептің, бақылаудың және нәтижеліліктің дербес объектісі ретінде қарастыру ұсынылады. Бұндай қағидаттың практикалық маңыздылығы жағымсыз ауытқулардың көздерін оқшаулау, лимиттер мен ресурстардың бөлінуін уақтылы түзету, бағаның құбылмалылығы және аграрлық өндірістің табиғи-климаттық факторларға тәуелділігі жағдайында әкімшілік шешімдердің негізділігін арттыру мүмкіндігінде жатыр. Қорытынды – құрылымдық ұйымдастырылған қаржылық ағындар шығындардың ашықтығын, ресурстардың пайдаланылуын бақылауды күшейтеді, жоспарлы және нақты параметрлердің салыстырмалылығын қамтамасыз етеді және сәйкессіздіктер мен алшақтықтарға жедел әрекет ету үшін ақпараттық негіз қалайды. Оларды меңгеру бюджеттендіруді, басқарушылық есепті, ішкі бақылауды Қазақстан агроқұрылымдарының орнықтылығын арттыруға, ішкі есептіліктің сапасын жақсартуға, міндеттерді бөлуге және нақты бизнес-операциялар бойынша шаралар қабылдауға бағытталған бірыңғай механизмге біріктіруге мүмкіндік береді.

Мақсаты – 2021-2025 жж. Қазақстан Республикасының агроөнеркәсіптік кешеніндегі ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстарды (ҒЗТКЖ) бюджеттік қаржыландыру динамикасы мен құрылымын зерттеу, оның инновациялық белсенділік пен ғылыми әзірлемелерді коммерцияландыруға әсерін бағалау, соның ішінде бюджет қаражатын пайдалану тиімділігін шектейтін институционалдық факторларды айқындау. Әдістері – зерттеу статистикалық ақпаратты қорыту және түсіндіру үшін жүйелік, салыстырмалы және құрылымдық талдауды қолдануға негізделген. ҒЗТКЖ-ға бюджеттік инвестициялардың оңтайлы көлемін диагностикалау экономикалық, технологиялық және әлеуметтік индикаторларды ескере отырып жүргізілді. Эмпирикалық базаны ғылыми жарияланымдар, мерзімді әдебиет материалдары, нормативтік-құқықтық актілер, ғылымды және АӨК-ті дамытудың мемлекеттік бағдарламалары, сондай-ақ мемлекеттік органдардың есепті деректері құрады. Нәтижелері – аграрлық сектордағы ғылыми бейіндегі зерттеу қызметін мемлекеттік қолдаудың қолданыстағы механизмдері, сондай-ақ құрылымдық элементтер, ҒЗТКЖ-ға арналған бюджеттік шығыстардың құрамы мен өзгерістері қарастырылды. Бюджеттік қаржы бөлу нәтижелілігіне мониторинг жүргізуге және таным мен білім беру саласындағы қызмет нәтижелерін коммерциялық енгізуге теориялық тәсілдер негізделді. Мемлекеттік бағдарламаларды іске асыру негізінде қаржы ресурстарын бөлу ерекшеліктері және олардың агроөнеркәсіптік өндірісті инновациялық дамытуға әсері анықталды. Қаржыландыру мен соңғы әсер арасындағы әлсіз байланыс іске асырылатын жобалардың қайтарымын төмендететіні және оларды кейіннен енгізу мүмкіндіктерін шектейтіні атап өтіледі Қорытынды – ҒЗТКЖ-ны мемлекеттік инвестициялаудың практикалық құндылығы көбіне институционалдық ортаға және ғылыми ұйымдардың өндірістік сектормен өзара әрекеттесу деңгейіне байланысты екені белгіленді. Технологиялар трансферті механизмдерін жетілдіру, академиялық ізденістердің практикалық бағыттылығын арттыру және ғылыми-зерттеу мекемелері мен агробизнес арасындағы әріптестікті нығайту қажеттілігі көрсетілді.

Мақсаты су үнемдеу технологияларын пайдалануға, су инфрақұрылымын жаңғыртуға, цифрлық трансформацияға басымдық бере отырып, Қазақстанның су әлеуетін орнықты басқару саласындағы мемлекеттік саясатының іске асырылуын бағалау; су қауіпсіздігін және ирригация тиімділігін арттыру мәселелерін айқындау. Әдістері – су қорын реттеудің есептері мен заңнамалық құжаттарын және ұлттық бағдарламаларын зерттеу үшін салыстырмалы, талдамалық, статистикалық талдау және жүйелік тәсіл қолданылды. Нәтижелері – 2025 жылы суды ұтымды пайдаланумен 543,5 мың га суармалы жер қамтылып, бұл жыл сайын 874 млн м³ көлемінде су үнемдеуді қамтамасыз еткені көрсетілді. Суару арналарын реконструкциялауда, Су ресурстарының ұлттық ақпараттық жүйесін енгізуде және сандық платформалар дың көмегімен су тасқынын болжауды жақсартуда айтарлықтай ілгерілеуге қол жеткізілді. Жұмыста су резервтерін кешенді үйлестіру мен бақылауды қолдайтын институционалдық реформалар мен халықаралық ынтымақтастықтың жетістіктері баяндалады. Дегенмен, бірқатар өзен бассейндерінде су көздерінің жоғары деңгейдегі тапшылығы сақталып отырғанда, қаржылық, техникалық және ұйымдастырушылық шектеулерге байланысты бірнеше инфрақұрылымдық жобаларды іске асыру кейінге қалдырылды. Қорытынды – алынған деректер су кешенін реформалау, су үнемдеу практикаларын кеңінен меңгеру және су объектілерін басқаруды цифрландыру республиканың су тұрақтылығын сақтау және аграрлық сектордың климаттың өзгеруіне орнықтылығын арттыру үшін қажет екенін растайды. Әрі қарайғы күшжігер отандық су ресурстарын оңтайлы бөлуді қамтамасыз ету үшін су коммуникацияларын жедел жаңартуға, цифрлық мониторингті кеңейтуге және осы саладағы нәтижелі әкімшілік етуге жәрдемдесуге бағытталуы тиіс.

Бүгінгі таңда Қазақстанның ауылдық аумақтарының еңбек ресурстары нарығындағы еңбекақыдағы гендерлік асимметрия мәселесі өзекті болып қала береді. Мақсаты – ауылдық жерлердегі жалақыдағы гендерлік тенсіздіктің қазіргі жағдайын талдау, тәуекелдерді диагностикалау, әлсіз тұстарды анықтау және осы саладағы гендерлік теңгерімсіздікті азайту бойынша шаралар әзірлеу. Әдістері – гендерлік диспропорцияның отандық және шетелдік практикаларын зерттеу негізінде деректерді жинау және салыстырмалы талдау жасау. Нәтижелері – елдің ауылдық аудандарының еңбекке қабілетті халқы тұрғындардың қалаларға жылыстауымен, төмен абсолюттік кірістермен, білікті кадрлардың тапшылығымен, бейресми жұмыспен қамтудың жоғары үлесімен және ауыл шаруашылығындағы әйелдердің еңбек белсенділігі индексінің 9,09% мәніне ие болуымен сипатталатыны анықталды, бұл нормативтен әлдеқайда төмен. 2025 жылы максималды гендерлік алшақтық Маңғыстау өңірінде айқындалды, Жетісу облысымен салыстырғандағы айырмашылық 40 пайыздық тармақты құрайды. Төлемдердегі гендерлік асимметрия көрсеткіштеріне жалпы өңірлік өнімнің құрылымы айтарлықтай әсер етеді. Қорытынды – автор республикадағы гендерлік теңсіздікті азайтуға бағытталған бірқатар механизмдерді ұсынады: әйелдер контингентінің құқықтарын шектегені үшін мемлекеттік бақылауды және жауапкершілікті қатаңдататын заңнамалық бастамалар; мемлекеттік статистикалық есептің ақпараттық жүйелерін жетілдіру; оқыту мен ақпараттық кампаниялар арқылы гендерлік стереотиптерге қарсы әрекет ету; басшылық лауазымдарда және агробизнесте әйелдер өкілдігін арттыру үшін еңбек ұтқырлығы орталықтарын ұйымдастыру және өңірлік мақсатты бағдарламаларды іске асыру. Жүйелі өзгерістер, жоғары төленетін позицияларға қолжетімділік қажет.