Жайық өңірі жағдайында ет кіші кешенінің нәтижелілігін модельдеу

Ет индустриясы Батыс Қазақстан облысының аграрлық саласында маңызды орын алады. Зерттеудің мақсаты – Батыс Қазақстан өңірінің өндірістік ресурстарын пайдалану тиімділігін бағалау және оны арттыру резервтері айқындау. Әдістері – 2025 жылғы он екі аудандық әкімшілік бірлік бойынша мал басы, жұмыскерлер саны, техника мөлшері, тірі салмақтағы ет өндірісі көлемінің ресми статистикалық деректеріне негізделген. Экономикалықстатистикалық тәсіл сала дамуының негізгі тенденцияларын анықтау үшін 2020-2025 жж. Ет тағамдарын өндіру динамикасын зерттеу кезінде, ал салыстырмалы талдау – ауданаралық айырмашылықтарды белгілеу үшін осы сегменттің материалдық-техникалық қамтамасыз етілуі мен экономикалық нәтижелерін салыстыру кезінде қолданылды. Жұмыс істеу ортасын диагностикалау (DEA) ауылдық округтердің салыстырмалы техникалық нәтижелілігін қарастыру, оның шекарасын тұрғызу және көрсеткішті аумақтарды анықтау кезінде жүзеге асырылды. Модельдеу өнімділік коэффициенттерін және шығарылатын өнім көлемін сақтай отырып, резервтерді ықтимал қысқартуды есептеу үшін Excel бағдарламасында «Шешімді табу» құралының көмегімен орындалды. Нәтижелері – талдау мәліметтеріне сәйкес, он екі ауданның ішінен Ақжайық, Бөрлі және Бәйтерек аудандары табысты жұмыс істейтін болып танылды. Жаңақала ауданы мысалында қаражат көздерінің эталондық комбинациялары бөлініп, ет пен оны қайта өңдеу өнімдерін шығару қарқындылығын арттыру мүмкіндіктері белгіленді. Қорытынды – жасалған тұжырымдар облыста ет өнімдерін шығару көлемінің өсуі ресурс әлеуетін тиімді игеру деңгейіндегі алшақтықтардың сақталуымен қатар жүретінін көрсетеді. Кіші кешенді дамыту ұйымдастырушылық үдерістерді жетілдіруді, ресурсты үнемдеу технологияларын енгізуді және үлгілі аймақтардың тәжірибесін бейімдеуді көздейді. Алынған нәтижелер өндірістік мүмкіндіктерді оңтайлы пайдаланудың басымдықтарын белгілеуге негіз қалайды.

1. Гриднева, Е. Е. Қазақстанның азықтүлік қауіпсіздігін арттыру перспективалары / Е. Е. Гриднева, Г. Ш. Қалиақпарова, Р. Н. Жанғырова, Р. С. Парманова, А. Б. Көшербаева // Вестник Карагандинского университета. Серия «Экономика». – 2023. – № 3 (111). – С. 189–198. https://doi.org/10.31489/2023ec3/189-198

2. Zou, J. The Effects of Economic Policy Instruments of Diffuse Water Pollution from Agriculture: A Comparative Analysis of China and the UK / J. Zou, X. Chen, F. Liu, F. Wang, M. Du, B. Wu, N. Yang // Water. – 2023. – Vol. 15.- No. 4. – Article 637. https://doi.org/10.3390/w15040637

3. Улыбина, Л. В. Тенденции развития российского животноводческого сектора в контексте продовольственной безопасности / Л. В. Улыбина // Аграрная наука. – 2025. – Т. 392.- № 3. – С. 144–149. https://doi.org/10.32634/0869-8155-2025-392-03-144-149

4. Yegemberdiyev, R. Mechanisms for Improving the Economic Efficiency of Livestock Development in the Republic of Kazakhstan / R. Yegemberdiyev, A. Yessirkepova, P. Baineyeva, A. Kamalov, B. Orazova // International Journal on Food System Dynamics. – 2024. – Vol. 15.- No. 3. – P. 316–328. https://doi.org/10.18461/ijfsd.v15i3.K9

5. Tkachenko, A. M. Economic-Mathematical Methods and Models in Management of Economic Activity of Agricultural Enterprises / A. M. Tkachenko, N. G. Buslaeva, N. O. Vetrova // Agriculture and Plant Sciences: Theory and Practice. – 2022. – No. 4. – P. 79–86. https://doi.org/10.54651/agri.2022.01.09

6. Qulmatova, B. A. Problems of Mathematical Modeling in the Cultivation of Agricultural Products / B. A. Qulmatova, D. A. Buranova // Academic Research in Educational Sciences. – 2021. – Vol. 2.- No. 6. – P. 771–775. https://doi.org/10.24411/2181-1385-2021-01116

7. Ivanova, V. A. Efficiency of Agricultural Production / V. A. Ivanova // Epomen. – 2023. – No. 85. – P. 26–31.

8. Нечаев, В. И. Резервы увеличения производства зерна и повышения его эффективности: региональный аспект / В. И. Нечаев. – М.: Агри Пресс, 2022. – 284 с.

9. Мусина, Г. С. Экономическая эффективность сельскохозяйственных предприятий: критерии и показатели оценки, воздействие рисков / Г. С. Мусина, Т. А. Кусайынов, М. Х. Кадринов // Проблемы агрорынка. – 2025. – № 4. – С. 90–101. https://doi.org/10.46666/2025-4.2708-9991.08

10. Abdikerimova, G. The Role of Animal Husbandry in the Sustainable Development of Agriculture for Food Security and Nutrition / G. Abdikerimova, B. Moldabekov // Deutsche Internationale Zeitschrift für zeitgenössische Wissenschaft. – 2021. – No. 11-2. – P. 4–7. https://doi.org/10.24412/2701-8369-2021-11-2-4-7

11. Yu, S. Research on the Mathematical Application in Economics / S. Yu // Advances in Economics, Management and Political Sciences: Proceedings of the 2nd International Conference on Business and Policy Studies. – 2023. – Vol. 16. – P. 194–199. https://doi.org/10.54254/2754-1169/16/20231006

12. Канторович, Л. В. Экономический расчет наилучшего использования ресурсов / Л. В. Канторович. – М.: Изд-во АН СССР, 2020. – 348 с.

13. Айдынов, З. П. Моделирование производственных процессов в зерновом секторе Республики Казахстан: новые решения / З. П. Айдынов, Ж. К. Даухарин, Ж. Ж. Халиуллин // Проблемы агрорынка. – 2023. – № 4. – С. 102–111. https://doi.org/10.46666/2023-4.2708-9991.10

14. Shalbayeva, A. Mathematical Modeling of Innovative Processes for Sustainable Development in the Agro-Industrial Complex / A. Shalbayeva, A. Kokenova, V. Seitova, D. Kulanova, A. Mukhamedkhanova, R. Kuatbekova // Qubahan Academic Journal. – 2025. – Vol. 5.- No. 1. – P. 552–564. https://doi.org/10.48161/qaj.v5n1a1332

15. Yang B. Integrating hyperspectral radiation transfer modeling and deep transfer learning to estimate nitrogen density in winter wheat canopies / B.Yang, L. Zhou, G.Yang, G. Zhang, J. Qi, C. Li // Artificial Intelligence in Agriculture. – 2026. – Vol. 16. – P. 753–763. https://doi.org/10.1016/j.aiia.2026.03.003

16. Mukhamedkhanova, A. The Role of Innovation in Sustainable Development and Improving the Competitiveness of Business Structures in Kazakhstan / A. Mukhamedkhanova, M. Yelikbay // Rivista di Studi sulla Sostenibilità. – 2023. – No. 1. – P. 139–151. https://doi.org/10.3280/RISS2023-001008