ЖОО түлектерінің аграрлық білімінің агроөнеркәсіптік кешен үшін рөлі

Жаһандану және цифрлық трансформация жағдайында түлектің әлеуметтік-экономикалық үлесінің маңызы арта түсуде. Оның бәсекеге қабілеттілігі, жұмысқа орналасуы, табысы, кәсіби ұтқырлығы көбіне макро- және микроорта жағдайларына байланысты. Еңбек нарығының талаптары мен дипломды мамандардың құзыреттері арасындағы өсіп келе жатқан алшақтыққа байланысты бұл мәселе аграрлық білім беру үшін ерекше өзектілікке ие болады. Мақсаты – Солтүстік Қазақстан университеті мысалында аграрлық бейіндегі ЖОО-да білім беру процесін аяқтаған түлектің әлеуметтік және экономикалық нәтижелілігіне факторлардың әсерін бағалауға әдістемелік тәсілді және оларды таңдауды негіздеу, оны арттыруға бағытталған ұсыныстар әзірлеу. «Түлектің әлеуметтік-институционалдық тиімділігі», «жас кәсіби маманның кәсіби әл-ауқаты» ұғымдарын нақтылау үшін логикалық түсіндіру әдістері, негізгі және қосымша білім деңгейі, іскерлік пен қаржылық орнықтылық бойынша эмпирикалық деректерді жинау кезінде сауалнама жүргізу, диплом алған мамандардың қалыптасқан дағдыларының дәрежесі мен олардың әлеуметтік-еңбек бәсекеге қабілеттілігі көрсеткіштері арасындағы өзара байланыс бағытын анықтау үшін корреляциялық талдау қолданылды. Нәтижелері – ауыл шаруашылығы бағытындағы сертификатталған қызметкердің әлеуметтік-шаруашылық құндылығына әртүрлі алғышарттардың әсеріне мониторинг жүргізу қажеттілігі дәлелденді, басқарушылық сапалар мен бір мезгілде практикалық тәжірибенің өсуі кезінде университеттік кадрларды даярлау қайтарымы тиімділігінің арту пайызы көрсетілді, білім беру жүйесін оңтайландыру бойынша ұсыныстар берілді. Қорытынды – елдің аграрлық саясатының басым бағыты ретінде аграрлық персоналды оқытуды жетілдіру бойынша ғылыми негізделген шаралар қарастырылды. Аграрлық университет түлегі жаңа идеяларды тудырып қана қоймай, оларды іске де асыра білуі тиіс. Аграрлық академиялық база ғалымдардың, ЖОО-лардың және АӨК өндірушілерінің табысты өзара әрекеттесуінің моделіне айнала алады.

1. Parrella, J.A. Preparing Agricultural Leaders: An Assessment of Agricultural Students’ Perceived Importance and Development of Employability Skills / J. A. Parrella, C. Esquivel, H. R. Leggette, T. P. Murphrey // The Journal of Agricultural Education and Extension. - 2024. - Vol. 30. - N 2. - P. 233-255.

2. Bautista, T.G. What Is Well-Being? A Scoping Review of the Conceptual and Operational Definitions of Occupational Well-Being / T. G. Bautista, G. Roman, M. Khan, M. Lee, S. Sahbaz, L. M. Duthely, A. Knippenberg, M. A. Macias-Burgos, A. Davidson, C. Scaramutti, J. Gabrilove, S. Pusek, D. Mehta, M. A. Bredella // Journal of Clinical and Translational Science. - 2023. - Vol. 7. - N 1. - Article e227. https://doi.org/10.1017/cts.2023.648

3. Wijngaards, I. Worker Well-Being: What It Is, and How It Should Be Measured / I. Wijngaards, O.C. King, M.J. Burger, J. van Exel // Applied Research in Quality of Life. -2022. - Vol. 17. - N 2. - P. 795-832.

4. Van der Heijden, B. I. J. M. Sustainable Careers across the Lifespan: Moving the Field Forward / B. I. J. M. van der Heijden, A. De Vos, J. Akkermans, D. Spurk, J. H. Semeijn, M. van der Velden, M. Fugate // Journal of Vocational Behavior.-2020.-Vol.117.-Article103344. https://doi.org/10.1016/j.jvb.2019.103344

5. De Vos, A. Sustainable Careers: Towards a Conceptual Model / A. De Vos, B. I. J. M. van der Heijden, J. Akkermans // Journal of Vocational Behavior. - 2020.-Vol 117.- Article 103196. https://doi.org/10.1016/j.jvb.2018.04.011

6. Vanhercke, D. Defining Perceived Employability: A Psychological Approach / D. Vanhercke, N. De Cuyper, E. Peeters, H. De Witte // Career Development International. - 2021. - Vol. 26. - N 2. - P. 152-170.

7. Okay-Somerville, В. The SAGE Handbook of Graduate Employability/ B. Okay-Somerville, D. Luchinskaya, P. Anderson, S. Hurrell, D. Scholarios. -London: SAGE Publications, 2022. – 624р.

8. Xin, L. Career Success Criteria Clarity as a Predictor of Employment Outcomes / L. Xin, W. Zhou, M. Li, F. Tang // Frontiers in Psychology. - 2020. -Vol. 11. –Article 540. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2020.00540

9. Чередниченко, Г. А. Выпускники российских вузов на рынке труда (данные опроса Росстата) / Г.А Чередниченко // Социологическая наука и социальная практика. - 2020.-Т.8.- № 3.- С. 108-124.

10. Тихонова, Н.Е. Человеческий капитал российских профессионалов: состояние, динамика, факторы / Н. Е Тихонова, Ю.В.Латов, А.В.Каравай, Н. В. Латова., Е. Д. Слободенюк - М.: ФНИСЦ РАН, 2023. – 488 с.

11. Слободенюк, Е. Д. Благополучие российских профессионалов: динамика и специфика / Е.Д.Слободенюк //Журнал институциональных исследований.-2021.-Т.13.-№4.- С. 40-58.

12. [Tomlinson, M. Developing Graduate Employability for a Challenging Labour Market: The Validation of the Graduate Capital Scale / M. Tomlinson, H. McCafferty, A. Port, N. Maguire, A. E. Zabelski, A. Butnaru, M. Charles, S. Kirby // Journal of Applied Research in Higher Education. – 2022. – Vol. 14. – N 3. – P. 1193–1209.

13. Sin, C. Employability of Higher Education Graduates: The Roles of Human Capital, Career Management and Context / C. Sin, O. Tavares, A. Amaral // Studies in Higher Education. - 2021. - Vol. 46. – N 11. - P. 2290-2307.

14. Organisation for Economic Co-operation and Development. The Digitalisation of Agriculture: A Review of Technologies, Policies and Markets. - Paris: OECD Publishing, 2024. - 168 p.

15. Yerzhanova, Zh. Providing the Agricultural Market with Young Specialists: Problems and Solutions / Zh. Yerzhanova, A. Dossanova, A. Tapalova // Bulletin of the National Academy of Sciences of the Republic of Kazakhstan. - 2025. - Vol. 415 - N 3. - P. 426-438.

16. Rausch, A. Designing an International LargeScale Assessment of Professional Competencies and Employability Skills: Emerging Avenues and Challenges of OECD’s PISA-VET / A. Rausch, S. Abele, V. Deutscher, S. Greiff, V. Kis, S.Messenger, J. Shackleton, L. Tramonte, M. Ward, E. Winther // Vocations and Learning. - 2024. - Vol. 17. - N 3.- P. 393-432.

17. Кремер, Н.Ш. Эконометрика: учебник и практикум для вузов / Н.Ш. Кремер, Б.А. Путко. – М.: Юрайт, 2025. – 308 с.