Су бөлуді бейімделмелі басқарудың рентабельділігін анықтаудың кешенді әдістемесі

Суармалы суды пайдалану тиімділігі – климаттық тұрақсыздық, су ресурстарының азаюы және су шаруашылығы инфрақұрылымын сандық жаңғырту қажеттілігі жағдайында Қазақстанның аграрлық секторын дамытудың негізгі міндеттерінің бірі. Мақсаты – суару жүйелерін пайдалануға цифрлық технологияларды енгізу нәтижелерін негіздеуге ықпал ететін су бөлуді бейімделмелі басқаруды кешенді бағалаудың әдістемелік тәсілін әзірлеу. Әдістері – ғылыми жарияланымдар мен нормативтік құжаттарды жүйелік талдау, экономикалық-математикалық модельдеу, статистикалық зерттеу, сумен қамтамасыз ету режимдерін сценарийлік жобалау, сондай-ақ интегралдық бағалау көрсеткіштерін есептеу. Түпкілікті деректерді түсіндіру үшін дәстүрлі менеджмент схемасын гидрологиялық жағдайлардың болжамын, ауылшаруашылық дақылдарының суға деген нақты қажеттілігін және суару желісінің техникалық жай-күйін ескеретін бейімделмелі модельмен салыстыру орындалды. Нәтижелері бейімделмелі реттеу судың өндірістік емес шығындарын азайтуға, пайдалану шығындарын төмендетуге, сумен қамтамасыз етілу коэффициентін және гидроресурстарды тиімді қолдануды арттыруға ықпал ететінін айғақтайды. Құрылған интегралдық алгоритм гидрологиялық құбылмалылықтың суару қондырғыларын пайдаланудың экономикалық метрикаларына әсерін ескереді, цифрлық трансформация нәтижелерін ғылыми негіздеуді қамтамасыз етеді. Қорытындылар ситуациялық басқарудың сандық құралдарын меңгеру су шаруашылығы мекемелерінің қызметін тұрақтандыратынын, су қорларын орынды пайдалануға ықпал ететінін және республиканың суару кешендерін реформалау кезінде басқарушылық шешімдер қабылдауға негіз қалайтынын растайды. Зерттеудің практикалық маңыздылығы ұсынылған әдістемені инвестицияларды жоспарлау, су ресурстарын бөлу және елдің су шаруашылығын сандық жаңарту бағдарламаларын іске асыру кезінде жүзеге асыру мүмкіндігінде жатыр. Ұсынылған ұйымдастырушылық схема жеткізу тиімділігін, экономикалық шығындарды және су тапшылығы тәуекелін ескере отырып, су беру көлемін бейімделмелі қайта есептеуді қамтамасыз етеді.

1. Food and Agriculture Organization of the United Nations. The State of Food and Agriculture 2025: Addressing Land Degradation Across Landholding Scales [Electronic resource].- 2025.– Available at: https://www.openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd7067en (date of access: 11.06.2026). https://doi.org/10.4060/cd7067en

2. United Nations. The United Nations World Water Development Report 2026: Water for all people: equal rights and opportunities [Electronic resource]. -2026.- Available at: https://www.unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000397159 (date of access: 11.06.2026).

3. Ma, Q. Integrated water resources management: A new strategy for DSS development and implementation / Q.Ma, P. Gourbesville // River.– 2022. – Vol. 1. – P. 189–206. https://doi.org/10.1002/rvr2.17

4. Yespolov, T. Water Resources in Agriculture of the Republic of Kazakhstan: A View of Scientists on Rational Use, Prospects and Management / T.Yespolov, K. Tireuov, U. Kerimova // Problems of AgriMarket. – 2022. – No 3. – P. 155–163. https://doi.org/10.46666/2022-3.2708-9991.17

5. Candido, L.A. Review of Decision Support Systems and Allocation Models for Integrated Water Resources Management Focusing on Joint Water Quantity–Quality / L.A.Candido, G.A.G. Coêlho, M.M.G.Alcoforado de Moraes, L. Florêncio // Journal of Water Resources Planning and Management. – 2022. – Vol. 148.- No 2. – Article 03121001. https://doi.org/10.1061/(ASCE)WR.1943-5452.0001496

6. Pereira, L.S. Soil water balance models for determining crop water and irrigation requirements and irrigation scheduling focusing on the FAO56 method and the dual Kc approach / L.S. Pereira, P. Paredes, N. Jovanovic // Agricultural Water Management. – 2020. – Vol. 241. – Article 106357. https://doi.org/10.1016/j.agwat.2020.106357

7. Kantarbayeva, Sh.M. Digitalization of AgroIndustrial Production in the Republic of Kazakhstan: Risks and Ways to Overcome Them / Sh.M. Kantarbayeva, A.N. Zhanbyrbayeva, S.S. Ibrayev // Problems of AgriMarket. – 2022. – No 2. – P. 38–47. https://doi.org/10.46666/2022-2.2708-9991.03

8. Abioye, E.A. A Review on Monitoring and Advanced Control Strategies for Precision Irrigation / E.A Abioye, M.S.Z Abidin, M.S.A.Mahmud, S.Buyamin, M.H.I. Ishak, M.K.I.A Rahman, A.O. Otuoze, P.Onotu, M.S.A. Ramli // Computers and Electronics in Agriculture. – 2020. – Vol. 173. – Article 105441. https://doi.org/10.1016/j.compag.2020.105441

9. Singh, A. Effective Management of Water Resources Problems in Irrigated Agriculture Through Simulation Modeling / A.Singh // Water Resources Management. – 2024. – Vol. 38. – P. 2869–2887. https://doi.org/10.1007/s11269-024-03796-x

10. Li, W. Digital Twin Smart Water Conservancy: Status, Challenges, and Prospects / W.Li, Z.Ma, J.Li, Q. Li, Y Li, J. Yang // Water. – 2024. – Vol. 16. – No 14. – Article 2038. https://doi.org/10.3390/w16142038

11. Moreira, M. Building a Digital Twin for the Management of Pressurised Collective Irrigation Systems / M.Moreira, S.Mourato, C.Rodrigues, S. Silva, R.Guimarães, C. Chibeles // Proceedings of the 1st International Conference on Water Energy Food and Sustainability.- 2021. -Vol. 280. -P. 785–795. https://doi.org/10.1007/978-3-030-75315-3_83

12. Pérez-Blanco, C.D. Beyond Piecewise Methods: Modular Integrated Hydroeconomic Modeling to Assess the Impacts of Adaptation Policies in Irrigated Agriculture / C.D. PérezBlanco, H.González-López, A.Hrast-Essenfelder // Environmental Modelling & Software. – 2021. – Vol. 136. – Article 104943. https://doi.org/10.1016/j.envsoft.2020.104943

13. Yang, Y. Digital twinning of river basins towards full-scale, sustainable and equitable water management and disaster mitigation / Y.Yang, C. Xie, Z.Fan, Z.Xu, B.W. Melville, G.Liu, L.Hong // Natural Hazards. – 2024. – Vol. 1. – Article 43. https://doi.org/10.1038/s44304-024-00047-2

14. Бюро национальной статистики Агентства по стратегическому планированию и реформам Республики Казахстан [Электронный ресурс]. – 2026. - URL: https:// www.stat.gov.kz (дата обращения: 12.06.2026).

15. Министерство водных ресурсов и ирригации Республики Казахстан [Электронный ресурс].–2026.-URL: https://www.gov.kz/memleket/entities/water?lang=en (дата обращения: 12.06.2026).