Мемлекеттік аграрлық саясаттың трансформациясы: Қазақстанның солтүстік өңірлерінің тәжірибесі

Ауыл шаруашылығын дамытудың әлемдік тенденциялары цифрландырумен, ресурстарды үнемдейтін технологиялардың таралуымен, климаттық тәуекелдердің артуымен, азық-түлік жүйелерінің трансформациясымен және мемлекеттік қолдаудың нәтижелілігіне қойылатын талаптардың артуымен байланысты. Қазақстан үшін бұл факторларды ескеру елдің ауылшаруашылық өндірісінде басымдыққа ие солтүстік өңірлердің аграрлық саясатын қалыптастыру кезінде өте маңызды. Мақсаты – солтүстік облыстардың тәжірибесін ескере отырып, жаһандық трендтердің ықпалымен республиканың аграрлық секторын мемлекеттік реттеу механизмін жаңғыртудың басым бағыттарын айқындау. Әдістері – агроөнеркәсіптік кешеннің мемлекеттік стратегиясын жетілдіру векторларын анықтау үшін, институционалдық өзгерістер мен мемлекеттік әкімшілендіру басымдықтарын негіздеу кезінде, аграрлық өнімнің жалпы өндіріс үлесін, субсидиялау көлемдерін және ауылшаруашылық кооперациясын ілгерілетуді есептеу үшін жүйелік зерттеу, нормативтік құқықтық актілердің контент-талдауы, құрылымдық, динамикалық және өңірлік салыстыру. Нәтижелері – азық-түліктің жиынтық шығарылымының өсуі мемлекеттік ынталандыру мөлшерінің динамикасына қарамастан орын алғаны көрсетілді. Кооперативтердің мүшелік және өндірістік базасының бір мезгілде қысқаруы жағдайында олардың санының артуы белгіленді. Мемлекеттік қаржыландырудың және кооперативтік бірлестіктердің жұмыс істеуінің тиімділігін төмендететін институционалдық шектеулер белгіленді. Мемлекеттік көмек көлемін бағалаудан оның нәтижелілігін бағалауға көшу қажеттілігі атап өтіледі. Қорытынды – аграрлық реформалардың ұлттық саясатын одан әрі реформалау мақсатты дотациялық қамтамасыз етуді кешенді пайдалануға, кооперативтік қызметті белсендіруге және инновациялық технологияларды енгізуге негізделуі тиіс. Негізгі бағдар ретінде атаулылықты, ашықтықты нығайтуды және оңтайлы экономикалық жәрдемдесуді қарастыру қажет. Мұндай тәсіл АӨК бәсекеге қабілеттілігін нығайтуға, қосылған құнның аумақтық шынжырларын кеңейтуге мүмкіндік береді және Қазақстанның солтүстік аудандарындағы орнықты экономикалық прогресті шарттайды.

1. Spies, M. Path Dependencies of (Un-) sustainable Land Use in Central Asia / M. Spies, H. Alff, S. Missall, M. Welp // Central Asian Affairs. – 2023. – Vol.10. – Issue 3. – P.239-269. https://doi.org/10.30965/22142290-bja10039

2. Lemechshenko, O. Improving the ProgramTargeted Management Methodology and Its Practical Application for the Sustained and Environment Development of Agro-Industrial Complex / O. Lemechshenko, G. Nakipova, G. Akhmet // Journal of Environmental Management and Tourism. – 2022. – Vol. 13. – N 3. – P. 769-781. https://doi.org/10.14505/jemt.13.3(59).16

3. Nussipali, R. Transformation of the agroindustrial complex of Kazakhstan / R. Nussipali, L.V. Asilyan, A.G. Grigoryan, I.A. Zatsarinnaya, N.A. Kupriyanenko // BIO Web of Conferences. – 2025. – Vol.161. – Article 00039. https://doi.org/10.1051/bioconf/202516100039

4. McBratney, A. Agriculture over the Horizon: A Synthesis for the Mid-21st Century / A. McBratney, M. Park // Sustainability. – 2025. – Vol. 17. – Issue 21. – Article 9424. https://doi.org/10.3390/su17219424

5. Guliyev, E. Role of government policy in food security: Economic and demographic challenges / E. Guliyev, B. Atashov, A. Guliyeva // Problems and Perspectives in Management. – 2024. – Vol.22. – Issue 2. – P.488-501. https://doi.org/10.21511/ppm.22(2).2024.38

6. Aimurzinov, M.S. Main Implementation Directions of Agrarian Policy in the Republic of Kazakhstan / M.S. Aimurzinov, N.T. Baikadamov, A.A. Luchaninova, T.V. Ovchinnikova, R.S. Mussina, B.A. Zhakupova, N.M. Zayed // Academy of Strategic Management Journal. – 2021. – Vol.20. – Issue 1. – P. 128-135.

7. Siximbayeva, G. Efficiency of Agriculture Subsidies in Kazakhstan / G. Siximbayeva, K. Shayakhmetova, U. Yernazarova, R. Ruzanov // Central European Journal of Public Policy. – 2025. – Vol.19 – Issue 1. – P.22-37. https://doi.org/10.2478/cejpp-2025-0003

8. Abdigul, G.K. Modern Trends in Kazakhstan Agriculture in the Context of Integration to the World Economy / G.K. Abdigul, A.M. Balkibayeva, G.A. Assanova, D.M. Iskakova // The Journal of Economic Research & Business Administration. – 2025. – Vol. 151. – No.1. – P.115-126. https://doi.org/10.26577/be202515119

9. Мадиев, Г. Государственное регулирование инновационного развития агропромышленного комплекса Республики Казахстан / Г. Мадиев, У.К. Керимова, У.Х. Нигмаджанов // Проблемы агрорынка. – 2025. – №4. – С.14-26. https://doi.org/10.46666/2025-4.2708-9991.01

10. Aboah, J. A review of economic, relational, social and environmental measures of agricultural cooperatives performance: trends, sectoral, and geographical association / J. Aboah, N. Lees, S. De Ponti // International Food and Agribusiness Management Review. – 2024. – Vol. 27. – Issue 5. – P.815-841. https://doi.org/10.22434/IFAMR1058

11. Женсхан, Д. Қазақстандағы ауыл шаруашылығы кооперативтері: даму жағдайы, мәселелері және дамыту тетіктері / Д. Женсхан, М.А. Мусаева, М.Е. Сабырова, Г.Д. Алимжанова // «Тұран» университетінің хабаршысы. – 2025. – №1(105). – Б. 168-180. https://doi.org/10.46914/1562-2959-2025-1-1-168-180

12. Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің Ұлттық статистика бюросы [Электрондық ресурс]. – 2025. – URL: https://www.stat.gov.kz/kz/ (қаралған күні: 25.06.2026).

13. Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігі [Электрондық ресурс].– 2025.-URL: https://www.gov.kz/memleket/entities/moa?lang=kk (қаралған күні: 25.06.2026).

14. Касенова, А.Ж. Қазақстанның солтүстік облыстарының агроөнеркәсіптік кешенінің инфрақұрылымдық және материалдық базасын талдау / А.Ж. Касенова, К. Бодаухан, А.В. Хапова // Проблемы агрорынка. – 2025. – №3. – Б. 149-157. https://doi.org/10.46666/2025-3.2708-9991.13

15. Zhaishylyk, N.P. Determinants of Agricultural Income: An Empirical Study of Farmers in Northern Kazakhstan / N.P. Zhaishylyk, P.B. Isakhova, R.B. Sadykova, A.S. Isakhova // Economy: Strategy and Practice. – 2025. – Vol. 20. – No. 3. – P. 152-163. https://doi.org/10.51176/1997-9967-2025-3-152-163

16. Kassis, G. Public perceptions of land-policyfor-local-food goals: findings from a discrete choice experiment study / G. Kassis, T. Rambonilaza // Food Policy. – 2026. – Vol. 138. – Article 103012. https://doi.org/10.1016/j.foodpol.2025.103012