Қазақстанның аграрлық саласын реформалаудың инклюзивті тұжырымдамасын іске асырудағы жастар мен әйелдердің рөлі

Қазақстанның аграрлық секторын қайта құру жағдайында ауыл тұрғындарының ресурстарға, технологиялар мен нарықтарға тең қолжетімділігін көздейтін инклюзивті ауыл шаруашылығын қалыптастыру басымдыққа айналады. Өндіріс шығындарының өсуі, қаржы құралдарының тапшылығы, аумақтық теңгерімсіздіктер шағын және орта шаруашылықтарды қосылған құн тізбегінен ығыстырып, саланың тұрақтылығын әлсіретеді. Жастар мен әйелдердің қатысуын кеңейтуге бағытталған инклюзивті тәсіл ауыл экономикасын жандандыруға, азықтүлік қауіпсіздігін, табиғи қорларды ұтымды пайдалануды қамтамасыз етуге қабілетті.

Мақсаты – республиканың аграрлық саласын дамытудағы жас ұрпақ пен ауыл тұрғындарының рөлін бағалау және инклюзивті модельді қалыптастыру жөніндегі шараларды әзірлеу.

Әдістері – 20102025 жж. АӨК жұмыс істеуін талдау, жас мамандар мен әйелдер халқының қатысуын, қаржының қолжетімділігін мониторингілеу, сондай-ақ ауыл шаруашылығы өндірісіне әсер ететін әлеуметтікэкономикалық факторларды анықтау үшін статистикалық және регрессиялық әдістерді қолдана отырып, 2010-2022 жылдарға арналған эконометрикалық зерттеу.

Нәтижелер - аграрлық нарық бірқатар жүйелік проблемаларға тап болады, әсіресе шағын өндірушілерге, соның ішінде қоғамның әйелдер бөлігі мен жастарға әсер етеді. Қаржы қаражатын алудың шектеулі мүмкіндіктері, инфрақұрылымдық және логистикалық диспропорциялар, инновацияларды енгізудің төмен деңгейі, кооперациялар негізгі кедергілер болып қала береді. Қосымша шектеулер институционалдық механизмдермен, соның ішінде мемлекеттік қолдауды игеру қиындықтарымен және өндірістік-өткізу желілеріне интеграцияның жеткіліксіздігімен байланысты.

Қорытындылар – субсидиялауды, жеңілдікті кредиттеуді, кәсіптік даярлауды және цифрлық платформаларды пайдалануды қамтитын тиімді мемлекеттік реттеу шартымен жастар мен әйелдердің белсенділігін арттыру қажеттілігі негізделген. Олардың үлесінсіз аграрлық сектор тоқырауға ұшырауы мүмкін, бұл ауылдық жерлердің азаюына және азық-түлік импортына тәуелділіктің артуына әкеледі.

1. Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO). The State of Food and Agriculture 2022: Leveraging automation in agriculture for transforming agrifood systems.– Rome: FAO, 2022. -182р. https://doi.org/10.4060/cb9479en.

2. World Bank Group. Agriculture and Repurposing Agricultural Support: 2025 Policy Compendium. – Washington: World Bank Group, 2025.- 84 p.

3. International Fund for Agricultural Development (IFAD). Rural Development Report 2021: Transforming Food Systems for Rural Prosperity. – Rome: IFAD, 2021.- 316 p.

4. Fiore, V. The socio-economic issues of agroecology: A scoping review / V. Fiore, M. Borrello, D. Carlucci, G. Giannoccaro, S. Russo, S. Stempfle, L. Roselli // Agricultural and Food Economics. – 2024. – Vol.12. – Article 16. https://doi.org/10.1186/s40100-024-00311-z.

5. Lowder, S.K. Decreasing farm sizes and the viability of smallholder farmers: Implications for resilient and inclusive rural transformation / S.K. Lowder, G. Bhalla, B. Davis // Global Food Security. – 2025. – Vol.45. – Article 100854. https://doi.org/10.1016/j.gfs.2025.100854.

6. Touch, V. Smallholder farmers' challenges and opportunities: Implications for agricultural production, environment and food security / V. Touch, D.K.Y. Tan, B.R. Cook, D.L. Liu, R. Cross, T.A. Tran, A. Utomo, S. Yous, C. Grunbuhel, A. Cowie // Journal of Environmental Management. – 2024. – Vol.370. – Article https://doi.org/10.1016/j.jenvman.2024.122536.

7. Dhillon, R. Small-scale farming: A review of challenges and potential opportunities offered by technological advancements / R. Dhillon,Q. Moncur // Sustainability.– 2023.–Vol.15.- N 21. – Article 15478. https://doi.org/10.3390/su152115478

8. Doss, C.R. Gender and agricultural productivity / C.R. Doss // Annual Review of Resource Economics.-2025.-Vol.17.- P.21-39. https:// doi.org/10.1146/annurev-resource-112923-094322

9. Quisumbing, A. Measuring women’s empowerment in agriculture: Innovations and evidence / A. Quisumbing, S. Cole, M. Elias, S. Faas, A. Galiè, H. Malapit, R. Meinzen-Dick, E. Myers, G. Seymour, J. Twyman // Global Food Security. – 2023. – Vol.38. – Article 100707. https://doi.org/10.1016/j.gfs.2023.100707.

10. Asadullah, M. N. Feminization of farming, food security and female empowerment / M. N. Asadullah, U. Kambhampati // Global Food Security. – 2021. – Vol.29. – Article 100532. https://doi.org/10.1016/j.gfs.2021.100532.

11. Gartaula, H. N. A systematic review of agricultural projects’ contributions to women’s empowerment / H.N. Gartaula, K. Atreya, A. Sapkota, P. Mukhopadhyay, D. Chadha, R. Puskur // Sustainable Agriculture. – 2025. – Vol.3. – Article 22. https://doi.org/10.1038/s44264-025-00061-5.

12. Cavatassi, R. Enhancing households' livelihoods in agrifood systems: The role of women's empowerment / R. Cavatassi, L.M. Phillips, G. Maggio, Z. Anteneh, A. Mabiso// Global Food Security. – 2025. – Vol.45. – Article 100856. https://doi.org/10.1016/j.gfs.2025.100856.

13. Dabkienė, V. Gender, women’s barriers and innovation in agriculture: a systemic literature review / V. Dabkienė // European Countryside. – 2025. – Vol.17.- N. 17. – P. 1-26. https://doi.org/10.2478/euco-2025-0001.

14. Ingutia, R. Does cooperative membership facilitate access to credit for women farmers in rural Kenya? / R. Ingutia, J. Sumelius // Journal of Agriculture and Food Research. – 2024. – Vol.18. – Article 101425. https://doi.org/10.1016/j.jafr.2024.101425.

15. Khan, C.M. Evaluating the impact of agricultural credit access on smallholder maize farmers’ productivity in the Northwest Region of Cameroon / C.M. Khan, S.G. Kim // Sustainability. – 2025. – Vol.17.- N17. – Article 7574. https://doi.org/10.3390/su17177574.

16. Li, C. The impact of rural demographic structure on agricultural new-quality productivity in China: Evidence from a panel dataset of 30 provinces / C. Li, K. Zhang, P. Wang // Sustainability. – 2025. – Vol.17.- N.21. – Article 9697. https://doi.org/10.3390/su17219697.