Қазақстан Республикасының Солтүстік өңіріндегі сүтті мал шаруашылығы: есепке алу-талдау критерийлері

Мақсаты - ІҚМ өнімділігін басқару негізінде сүтті мал шаруашылығын тұрақты дамытудың стратегиялық есепке алу-талдау моделін негіздеу.

Әдістері - 2024-2025 жылдардағы салалық көрсеткіштердің (мал басы, сүттің жалпы өндірісі, өзіндік құны) динамикасын бағалау үшін экономикалық-статистикалық зерттеу, өнімді белсенділіктің шығындар деңгейіне әсерін анықтау және диспропорцияларды анықтау үшін пайдаланылған факторлық және құрылымдық талдау, "шығыстар-нәтижелілік-ұстау құны" тәуелділігін  ресімдеуге  мүмкіндік берген экономикалық-эмпирикалық модельдеу, цифрландыру ауқымын және басқарушылық есепке алу практикасын зерделеу мақсатында стратификацияланған іріктеме (74 шаруашылық) негізінде жүргізілген ауыл шаруашылығы кәсіпорындарын талдамалық зерттеу. Шаруашылық жүргізуші субъектілерді табын мөлшері бойынша теңестіру кезінде деректерді салыстыру, топтастыру және жалпылау, цифрлық технологиялар мен жануарлардың өнімділігі дәрежесінің айырмашылықтарын анықтау, өндірістік процестердің тиімділік факторларын жүйелеу әдістері қосымша ұсынылған. Ғылыми жаңалық-биологиялық және экономикалық параметрлерді бухгалтерлік есеп жүйесінде интеграциялау, мұнда экономикалық қайтарым шығындардың негізгі критерийі ретінде қарастырылады.

Нәтижелер - сүттің 28,6%-ға төмендеуі жиынтық шығыс бөлігінің тек 11,7% - ға ұлғаюымен құн индикаторларының 92% - ға өсуімен қатар жүретіні көрсетілген, бұл дағдарыс құбылыстарының биологиялық-экономикалық сипатын растайды.

Қорытындылар – шығындар базасын бақылау мен өндірістік параметрлер арасындағы алшақтық интеграцияланған модель мен цифрлық есеп-аналитикалық жүйені енгізу қажеттілігін дәлелдейді.  Аталған мақсаттарға қол жеткізу цифрлық құралдарды қолдануды кеңейтуді, шығыстарды қадағалау және талдау жүйелерін жетілдіруді, ресурстарды пайдалануды оңтайландыруды, сондай-ақ өзгермелі сыртқы орта жағдайында басқару шешімдерін өнімділік көрсеткіштерімен үйлестіруді талап етеді. Рацион, малдың жағдайы, қоршаған орта параметрлері туралы ақпаратты біріктіру табынды басқару процесін жеңілдетеді, есептік операцияларды ұйымдастырады.

1. Steeneveld, W. Invited review: Quantifying multiple burdens of dairy cattle production diseases and reproductive inefficiency – Current knowledge and proposed metrics / W. Steeneveld, B.H.P. van den Borne, A. Kok, T.B. Rodenburg, H. Hogeveen // Journal of Dairy Science. – 2024. – Vol.107. – N11. – P. 8765–8795. https://doi.org/10.3168/jds.2023-24538

2. Tschopp, R. longitudinal study of cattle productivity in intensive dairy farms in Central Ethiopoa / R. Tschopp, G. Gemechu, L.N. James // Frontiers in Veterinary Science. – 2021. – Vol. 8. – Article 698760. https://doi.org/10.3389/fvets.2021.698760

3. Management’s Discussion and Analysis and Consolidated Financial Statements June 30, 2022 [Electonic resource]. - 2023. Available at: https://www.ifc.org/content/dam/ifc/doc/2023/FY22-Annual-MDA-and-FS-final.pdf (date of access: 11.03.2023).

4. Porciello, J. Digital agriculture services in low- and middle-income countries: A systematic scoping review / J. Porciello, S. Coggins, E. Mabaya, G. Otunba-Payne // Global Food Security. – 2022. – Vol. 34. – Article 100640. https://doi.org/10.1016/j.gfs.2022.100640

5. Manzoor, F. Digital agriculture technology adoption in low and middle-income countries: a systematic review / F. Manzoor, W. Longdao, S. Mahwish // Frontiers in Sustainable Food Systems. – 2025. – Vol. 9. -Article 103389 https://doi.org/10.3389/fsufs.2025.1621851

6. Chamorro-Padial, J. A systematic review of open data in agriculture / J. ChamorroPadial, R. García, R. Gil // Computers and Electronics in Agriculture. – 2024. – Vol. 219. – Article 108775. https://doi.org/10.1016/j.compag.2024.108775

7. Umbitaliev, A.D. Sustainable development of agro-industrial complex: management strategy / G.J. Toiauova, D.A. Kulanova // Problems of AgriMarket. – 2025. – № 1. – P. 14–26. https://doi.org/10.46666/2025-1.2708-9991.01

8. Joao, H.C. Symposium review: Precision technologies for dairy calves and management applications / H.C. Joao, C.Melissa, W.Heather // Journal of Dairy Science. – 2021. – Vol. 104.- Issue 1. – P. 1023-1219. https://doi.org/10.3168/jds.2019-1788

9. Konuspaev, R.K. Result-oriented digitalization in livestock production sector of the republic of kazakhstan / Konuspaev R.K., A.T. Baigarina, T.A. Taipov // Problems of AgriMarket. – 2021. – № 4. – P. 55–56. https://doi.org/10.46666/2021-4.2708-9991.05

10. Peña-Holguín, R.R. Smart Agriculture: Adoption of IoT Technologies by Farmers / R.R. Peña-Holguín, C.A. Vaca-Coronel, R.M. FaríasLema, S.V. Zapatier-Castro, J.D. Valenzuela-Cobos // Agriculture. – 2025. – Vol. 15. – N 15. – Article 1679. https://doi.org/10.3390/agriculture15151679

11. Manzoor, F. Digital agriculture technology adoption in low and middle-income countries — A review of contemporary literature / F. Manzoor, L. Wei, M. Siraj, X. Lu, G. Qiyang // Frontiers in Sustainable Food Systems. – 2025. – Vol. 9. – Article 1621851. https://doi.org/10.3389/fsufs.2025.1621851

12. Porciello, J. Digital agriculture services in low- and middle-income countries: A systematic scoping review / S. Coggins, E. Mabaya, G. Otunba-Payne // Global Food Security. – 2022. – Vol.34. – Article 100640. https://doi.org/10.1016/j.gfs.2022.100640

13. Nassyrkhanova, B.K. Milk and dairy products market in akmola region of kazakhstan / B.K. Nassyrkhanova, A.S. Belgibaeva// Problems of AgriMarket. – 2020. – № 4. –P. 125–132. https://doi.org/10.46666/2020-4-2708-9991.15

14. Belgibaeva, A.S. Ensuring food security in dairy market of the republic of kazakhstan / A.S. Belgibaeva // Problems of AgriMarket. - 2025. – № 1. – P. 61–69. https://doi.org/10.46666/2025-1.2708-9991.05

15. International Farm Comparison Network (IFCN) Dairy Report 2024. –Kiel: IFCN Dairy Research Center, 2024. – 200 p.

16. International Federation of Accountants (IFAC). International Good Practice Guidance // Strategic Management Accounting.- New York: IFAC, 2021. – 21 p.

17. Kaplan, R.S. The Balanced Scorecard: Translating Strategy into Action. Boston / R.S. Kaplan., D.P. Norton.- Boston, Massachusetts: Harvard Business School Press, 2020.–322 p.