Қазақстан Республикасының АӨК-дегі блокчейн технологиялары: енгізу әлеуеті мен механизмдері

Мақсаты — цифрлық түрлендірудің жүйелік кедергілерін анықтау және оларды өсімдік шаруашылығы мен мал шаруашылығындағы деректерді басқарудың орталықтандырылмаған жүйелері арқылы еңсеру жолдарын негіздеу.

Әдістері -2023-2025 жылдарға арналған әлемдік тәжірибелердің контент-талдауы, шетелдік және отандық тәжірибені жүйелеу және үрдістерді түсіну үшін республикадағы активтерді токенизациялау және өнімнің цифрлық қадағалануы жөніндегі мемлекеттік бағдарламалар мен пилоттық жобалардан ақпарат құрылымдалған.

Нәтижелер - блокчейн технологиясының Қазақстан Республикасының агроөнеркәсіптік кешеніне интеграциялануына кешенді бағалау жүргізілді, метеорологиялық оракулдар мен смарт-келісімшарттар арқылы агросақтандыруды автоматтандыруды қоса алғанда, бөлінген тізілімдерді енгізудің негізгі механизмдері айқындалды. Аудиттің ашықтығы мен агрохолдингтердің коммерциялық құпиясын қорғау арасындағы теңгерімді сақтау үшін Private Blockchain архитектурасын пайдаланудың нысаналылығы расталды. "Халал" және "Органик" стандарттарын тексеру үшін өнімдердің "цифрлық төлқұжаттарының" әлеуеті көрсетілген, бұл елдің экспорттық позицияларын нығайту үшін маңызды. Net-Zero стратегиясының бөлігі ретінде көміртегі ізін дәл мониторингтеуге арналған IoT шешімдерімен блокчейн синергиясын зерттеу ұсынылды. Қостанай облысында транзакциялық шығындарды төмендету құралы ретінде астық қолхаттарын цифрлау мүмкіндігі қарастырылды.

Қорытындылар — бұл жоба гибридті блокчейн-модельдерді қолдану ақпараттық асимметрияны тиімді азайтатынын және агробизнестегі деструктивті делдалдық буындарды жоятынын дәлелдейді. Авторлар ұлттық аграрлық блокчейн экожүйесін маңызды инфрақұрылымдық негіз ретінде орналастыру қажеттілігін теориялық тұрғыдан дәлелдеді. Бұл цифрлық шешім жер ресурстарына меншік құқығын тіркеу кезінде мінсіз заң тазалығына кепілдік береді және бюджеттік субсидияларды бөлу процесін толық автоматтандырады. Институционалдық тәуекелдерді бейтараптандыру контекстінде криптографиялық хаттамалардың мүмкіндіктері мен перспективаларының кең ауқымы көрсетілді, бұл қазақстандық аграрлық сектордың халықаралық деңгейде ұзақ мерзімді инвестициялық тартымдылығын айтарлықтай арттырады.

1. Saha, A., Raut, R., Yadav, V. & Majumdar, A. (2022). Blockchain changing the outlook of the sustainable food supply chain to achieve net zero? Sustainability, 14(24), 16916. https://doi.org/10.3390/su142416916 [in English].

2. Akella, G., Wibowo, S., Grandhi, S. & Mubarak, S. (2023). A systematic review of blockchain technology adoption barriers and enablers for smart and sustainable agriculture. Big Data and Cognitive Computing, 7(2), 86. https://doi.org/10.3390/bdcc7020086 [in English].

3. Patel, H. & Shrimali, B. (2023). Agri OnBlock: Secured data harvesting for agriculture sector using blockchain technology. ICT Express, 9(2), 150–159. https://doi.org/10.1016/j.icte.2021.07.003 [in English].

4. Chung, K.H.Y. & Adriaens, P. (2024). Blockchain technology for pay-for-outcome sustainable agriculture financing: Implications for governance and transaction costs. Environmetal Research Communications, 6(1), 015009. https://doi.org/10.1088/2515-7620/ad16f0 [in English].

5. Zheng, C., Peng, X., Wang, Z., Ma, T., Lu, J., Chen, L., Dong, L., Wang, L., Cui, X. & Shen, Z. (2025). A review on blockchain applications in operational technology for food and agriculture critical infrastructure. Foods, 14(2), 251. https://doi.org/10.3390/foods14020251 [in English].

6. Vignesh, B., Chandrakumar, M., Divya, K., Prahadeeswaran, M. & Vanitha, G. (2025). Blockchain technology in agriculture: Ensuring transparency and traceability in the food supply chain. Plant Science Today, 12(1), 5970. https://doi.org/10.14719/pst.5970 [in English].

7. Yadav, N., Luthra, S., Garg, D. & Singh, S. (2024). Development of a framework for blockchain technology-based net zero strategies in the agriculture supply chain. Business Strategy and the Environment, 34, 1357–1382. https://doi.org/10.1002/bse.4054 [in English].

8. Hina, M., Islam, N. & Luo, X. (2025). Towards sustainable consumption decision-making: Examining the interplay of blockchain transparency and information-seeking in reducing product uncertainty. Decision Support Systems, 189(C), 114370. https://doi.org/10.1016/j.dss.2024.114370 [in English].

9. Gilmour, P., Pandey, D. & Goldbarsht, D. (2025). Registers of beneficial owners based on blockchain technology: Implications for the accounting profession. Technological Forecasting and Social Change, 214(C), 124051. https://doi.org/10.1016/j.techfore.2025.124051 [in English].

10. Caro, M., Ali, M., Vecchio, M. & Giaffreda, R. (2018). Blockchain-based traceability in agri-food supply chain management: A practical implementation. 2018 IoT Vertical and Topical Summit on Agriculture – Tuscany (IOT Tuscany), 1, 8373021. https://doi.org/10.1109/IOT-TUSCANY.2018.8373021 [in English].

11. Leng, K., Bi, Y., Jing, L., Fu, H.-C. & Van Nieuwenhuyse, I. (2018). Research on agricul-tural supply chain system with double chain architecture based on blockchain technology. Future Generation Computer Systems, 86(C), 641–649 [in English].

12. Hang, L., Ullah, I. & Kim, D.-H. (2020). A secure fish farm platform based on blockchain for agriculture data integrity. Computers and Electronics in Agriculture, 170(C), 105251. https://doi.org/10.1016/j.tifs.2019.07.034 [in English].

13. Duan, J., Zhang, C., Gong, Y., Brown, S. & Li, Z. (2020). A content-analysis based literature review in blockchain adoption within food supply chain. International Journal of Environmental Research and Public Health, 17(5), 1784. https://doi.org/10.3390/ijerph17051784 [in English].

14. Patel, N.S., Bhattacharya, P., Patel, S.B., Tanwar, S., Kumar, N. & Song, H. (2021). Blockchain-Envisioned Trusted Random Oracles for IoT-Enabled Probabilistic Smart Contracts. IEEE Internet of Things Journal, 8(19), 14797–14809. https://doi.org/10.1109/JIOT.2021.3072 293 [in English].

15. Patel, H. & Shrimali, B. (2023). AgriOn Block: Secured data harvesting for agriculture sector using blockchain technology. ICT Express, 9(2), 150–159. https://doi.org/10.1016/j.icte.2021.07.003 [in English]