Қазақстан Республикасында майлы дақылдарды өсіру: көрсеткіштер, динамика, өсу тенденциялары

Зерттеудің мақсаты– майлы дақылдарды, оның ішінде рапсты өндірудің экономикалық көрсеткіштерін талдау, олардың тенденцияларын бағалау, сондай-ақ өнімділіктің, өзіндік құнның және рентабельділіктің өзгеруіне әсер ететін факторларды айқындау. Әдістері – 2015-2025 жж. майлы дақылдардың егіс алқаптары мен жалпы түсімін анықтау, негізгі параметрлердің өзгеру заңдылықтарын сандық идентификациялау үшін экономикалықстатистикалық, индекстік және динамикалық талдау әдістері қолданылды. Нәтижелері рапс өсірудің қарқындатылғанын, оның ауыл шаруашылығындағы маңыздылығының артқанын айғақтайды. Қорытынды – Қазақстандағы экономиканың майлы дақылдар секторының экономикалық индикаторлары тұтастай алғанда оң динамикамен сипатталады. Әсіресе рапс өсіруде тұрақты өсім байқалды, бұл оның өндірістік және экономикалық әлеуетінің артқанын көрсетеді. Майлы дақылдарды өсіру тиімділігін арттыру үшін заманауи агротехнологияларды енгізу, жоғары өнімді сұрыптарды пайдалану және мемлекеттік қолдау шараларын жетілдіру қажет. Нәтижелер майлы егістіктердің агроөндіріс нәтижелілігін жақсарту және нарықтық конъюнктураның өзгеруі жағдайында саланың орнықты дамуын қамтамасыз ету бойынша ұсыныстар әзірлеуге негіз болды. Майлы агродақылдар көптеген ауылшаруашылық кәсіпорындарының қаржылық тұрақтылығының іргетасы болып қала береді. Олар өсімдік майлары сегментінде елдің азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз етеді, мал шаруашылығын азықтық базамен қолдайды. Өсіру және қайта өңдеу технологиялары үздіксіз жетілдірілуде, бұл республикаға әлемдік азық-түлік нарығындағы негізгі ойыншылардың бірі болып қалуға мүмкіндік береді. Мақсатты шараларды жүзеге асыру майлы тұқым өнімдерін шығаруды арттыруға, жаңа жұмыс орындарын құруға, ауылдық өңірлердегі әлеуметтік жағдайды тұрақтандыруға және халықаралық сыртқы экономикалық аренада отандық тауарлардың позицияларын нығайтуға ықпал етеді.

1. Didorenko, S. Current status of oilseed crops in the Republic of Kazakhstan / S. Didorenko, R. Kassenov, E. Kisetova, Zh. Bayrzhanov, R. Kushanova // Journal Oilseeds and fats, Crops and Lipids.-2025. -Vol. 32.-Article 17. https://doi.org/10.1051/ocl/2025012

2. Bermukhametova, Z. Economic and statistical methods of estimating and forecasting the enterprise production activity and realization of oilseed crops / Z. Bermukhametova, A. Kurmangaliyeva, Zh. Tastemirova // Bulletin of «Turan» University.-2024.- №1(101).-P.187-200. https://doi.org/10.46914/1562-2959-2024-1-1-187-200

3. Grahovac, N. Extraction and valorization of oilseed cakes for value-added food components - A review for a sustainable foodstuff production in a case process approach / N.Grahovac, M.Aleksic, B. Trajkovska, A. Marjanovic Jeromela, G.Nakov // Foods. -2025.-Vol.14.-Issue 13.-Article 2244. https://doi.org/10.3390/foods14132244

4. Ancuta, P. Oil press-cakes and meals valorization through circular economy approaches: A review / P. Ancuta, A.Sonia // Applied Sciences.- 2020.-Vol.10.-Issue 21.-Article 7432. https://doi.org/10.3390/app10217432

5. Zandberg, J. The global assesment of oilseed Brassica crop species yield, yield stability and the underluing genetics / J. Zandberg, C. Fernandez, M. Danilevicz, W. Thomas, D.Edwards, J,Batley // Plants.-2022.-Vol.11.-Issue 20.- Article 2740. https://doi.org/10.3390/plants11202740

6. Zanetti, F. Camelina, an ancient oilseed crop actively contributing to the rural renaissance in Europe. A review / F. Zanetti, B. Albergini, A.M.Jeromela, N. Grahovac, D. Rajkovic, B.Kiprovski, A. Monti // Agronomy for Sustainable Development.-2021.- Vol.41.-N2.- Article s13593-020-00663-y. https://doi.org/10.1007/s13593-020-00663-y

7. Attia, Z. Breeding for sustainable oilseed crop yield and quality in a changing climate / Z. Attia, C.S. Pogoda, S. Reinert, N.C. Kane, B.C. Hulke // International Journal of Plant Breeding Research.- 2021.-Vol.134.-P.1817-1827. https://doi:10.1007/s00122-021-03770-w

8. Perrot,T. Environmentally friendly landscape management improves oilseed rape yields by increasing pollinators and reducing pests / T. Perrot, V. Bretagnolle, S. Gaba // Journal of Applied Ecology.- 2022.-Vol.59.-P.1825-1836. https://doi:10.1111/1365-2664.14190

9. Richard, M. Economic efficiency of smallscale sunflower farmers: A Stochastic profit frontier approach / M. Richard, D. Philip, H. Ngaiza // Asian Journal of Science and Applied Technology.-2025.- Vol.14.-№1.-P.23-27. https://doi.org/10.70112/ajsat-2025.14.1.4267

10. Kuzhemratova, S. Oil refining industry of Kostanay region of the Republic of Kazakhstan / S. Kuzhemratova // Problems of Agrimarket.-2025.- №3.-P.246-256. https://doi.org/10.46666/2025-3.2708-9991.22

11. Zhang, Q. Enhancing cost efficiency and promoting sustainable development of rapeseed in China: the role of scale operations and management / Q. Zhang, F. Ye, T. Tong, Z. Feng // Frontiers in Sustainable Food Systems.-2025.-Vol.9.- Article fsufs.2025.1502049. https://doi.org/10.3389/fsufs.2025.1502049

12. Satishkumar, M. Cost and profitability analysis of selected oilseed crops: An estimation from Karnataka / M. Satishkumar, A. Joshi, G.Kumar // Economic Affairs.-2022.-Vol.67.-N5.-P.809–813. https://doi.org/10.46852/0424-2513.5.2022.15

13. McAuley, W. Productivity, soil fertility and soil health benefits associated with intercropping small grains and oilseeds with legumes in the semiarid environment of the Canadian Prairies / W. McAuley, M. Bourgault, K. Congreves // Agriculture, Ecosystems and Environment.-2025.-Vol.389.- Article 109694. https://doi.org/10.1016/j.agee.2025.109694

14. Das Jyoti, S. Economic analysis of early and late maturing rapeseed and mustard genotypes / S. Das Jyoti, A. Khan Robin // Fundamental and Applied Agriculture.-2021.-Vol.6.-N 3.-P. 303–308. https://doi.org/10.5455./faa91309

15. Byrne, R.K. The impact of crop establishment systems in combination with applied nitrogen management on the establishment, growth and yield of winter oilseed rape in a mild Atlantic climate / R.K. Byrne, T. McCabe, P.D. Forristal // European Journal of Agronomy.-2022.-Vol.139.- Article id.126566. https://doi.org/10.1016/j.eja.2022.126566

16. Abdulvahitoglu, A. A new approach for selecting the most suitable oilseed for biodiesel production; the integrated AHP-TOPSIS method / A. Abdulvahitoglu, M. Kilic // Ain Shams Engineering Journal.-2022.-Vol.13.-Issue 3.-Article 101604. https://doi.org/10.1016/j.asej.2021.10.002

17. Бюро национальной статистики Агентства по стратегическому планированию и реформам Республики Казахстан [Электронный ресурс]. – 2026.-URL: https://www.stat.gov.kz (дата обращения: 19.06.2026).