Жерді пайдаланудың фискалдық нәтижелері және жер қатынастарын әкімшілендірудің институционалдық шектеулері

Жер ресурстары нарығының маңызы жерді пайдалану құрылымының күрделенуі, фискалдық тетіктердің трансформациясы және мемлекеттік басқару тиімділігіне қойылатын талаптардың артуы жағдайында артып келеді. Қазақстан Республикасы үшін бұл процестер аумақтың ауқымын, ауыл шаруашылығы алқаптарының жоғары үлесін және жерді пайдаланудан түсетін тұрақты бюджеттік түсімдерді қамтамасыз ету қажеттілігін ескере отырып, ерекше өзектілікке ие болады. Мақсаты - ауыл шаруашылығы мақсатындағы жер сегментінің жұмыс істеуінің фискалдық нәтижелерін бағалау және республикадағы жер қорымен басқарушылық практиканың оңтайлылығын талдау. Әдістер – экономикалық зерттеу және аналитикалық жалпылау жер учаскелерін пайдаланудан түсетін кірістердің динамикасын бақылау үшін, көрсеткіштерді салыстыру – салық және салықтық емес төлемдердің жекелеген түрлерін салыстыру және жер жалдау механизміндегі құрылымдық өзгерістерді анықтау үшін қолданылды. Институционалдық тәсіл – мемлекеттік басқару тетіктерінің нәтижелілігін, әкімшілік кедергілерді және мемлекеттік реттеу деңгейлері арасындағы функциялардың қайталануын айқындау үшін. Нәтижелер - акценттің тұрақты салық аударымдарынан жер объектілеріне құқықтарды жалға беру мен операцияларға байланысты салықтық емес аударымдарға ауысуы анықталды. Жалдау қаражаты жер учаскелерін иеліктен шығарудан бір реттік пайдаға қарағанда жүйелі және болжамды тенденциямен сипатталатыны көрсетілген. Әкімшілік рәсімдердің күрделілігін және реттеушілік бақылаудың фрагменттілігін қоса алғанда, фискалдық нәтижелердің тұрақтылығын төмендететін нормативтік шектеулер енгізілді. Қорытындылар - жер ресурстары нарығының тиімділігін арттыру жалдау қатынастарының рөлін күшейтуді, кадастрлық және фискалдық әкімшілендіруді жетілдіруді, сондай-ақ әртүрлі деңгейдегі мемлекеттік органдар арасындағы үйлестіруді тереңдетуді талап етеді

1. Ussipbayev, G. Sustainable land use formation features on agricultural land in Kazakhstan / G. Ussipbayev, A. Omarbekova, A. Aidarova, N. Ussipbayev, D. Sagandykova // RIVAR. – 2025. – Vol. 12. – Issue 34. – P. 208222. https://doi.org/10.35588/7ds80736

2. Щетинина, С.А. Рынок земельных ресурсов: сущность, функции / С.А. Щетинина, В.Н. Мосиенко, С.В. Грицунова // Юность и знания – гарантия успеха. – 2019. – С. 243-246.

3. Никулина, Е.В. Экономические основы функционирования рынка земли / Е.В. Никулина, А.В. Орлова // Фундаментальные исследования. – 2021.–№5.–С.61-66. https://doi.org/10.17513/fr.43039.

4. Барсукова, Г.Н. Долевая собственность на землю: аспекты организационно-экономического и нормативно-правового регулирования земельных отношений в аграрном секторе экономики (на примере Краснодарского края) Г. Н. Барсукова, К. А. Юрченко. – Краснодар: Кубанский государственный аграрный университет им. И.Т. Трубилина», 2019. – 162 с.

5. Шашкова, А.В. Земля как ресурс и объект управления: методологические аспекты управления, цифровизация земельных ресурсов / А.В. Шашкова, А.О. Соловцов // Известия Дальневосточного федерального университета. Экономика и управление. – 2021. – № 3. – С. 16-32. https://doi.org/10.24866/2311-2271/2021-3/16-32

6. Kuanyshbayeva, S. Integrating spatial planning and land use administration for sustainable development/S. Kuanyshbayeva, G. Rakhmetova, I. Abdullayev, O. Levichev, S. Levicheva, M. Aitkazina, R. Shichiyakh // International Journal of Sustainable Development and Planning. – 2025. – Vol. 20. – No. 3. – P. 1337–1343. https://doi.org/10.18280/ijsdp.200339

7. Сейдахметов, А.С. Земельный рынок казахстана: структурные изменения и тенденции развития / А.С. Сейдахметов, М.Б. Тышканбаева // Проблемы агрорынка.– 2020.– №1. – С. 156-164.

8. Кайдарова, Л.К. Системный подход к регулированию земельных отношений в Павлодарской области Казахстана / Л.К. Кайдарова, З.А.Арынова, Ш.Ж. Рахметуллина // Проблемы агрорынка. – 2023. – № 1. – С. 172-180.

9. Фактические поступления по налогам и платежам в государственный бюджет за 2002-2025 гг. Комитет государственных доходов Министерства финансов Республики Казахстан [Электронный ресурс]. – 2025. – URL: https://www.kgd.gov.kz/ru/content/fakticheskie-postupleniya-po-nalogam-i-platezham-v-gosudar-stvennyy-byudzhet-za-2002-2025-gg. (дата обращения: 11.12.2025).

10. Chizmar, S. Challenges and opportunities for agroforestry practitioners to participate in state preferential property tax programs for agriculture and forestry / S. Chizmar, R. Parajuli, G.E. Frey, R.E. Bardon, R.A. Branan, K. MacFarland, M. Smith, L. Ameyaw // Trees, Forests and People. – 2022. – Vol. 7. – Article 100176. https://doi.org/10.1016/j.tfp.2021.100176

11. Kairbayev, D. Socio-legal challenges of legal regulation of land relations in the Republic of Kazakhstan / D. Kairbayev, G. Rakhimzhanova, A. Kairbay // Social & Legal Studios. – 2025. – Vol. 8. – No. 1. – P. 238–250. https://doi.org/10.32518/sals1.2025.238

12. Kuandykova, E. Regulation of Mechanisms for Management of Environmental Issues of Rational Use of Natural Resources and Pastures / E. Kuandykova, D. Bekezhanov, I. Nessipbaeva, A. Rzabay, K. Jumabayeva, A. Zhuldybayeva // International Journal of Sustainable Development and Planning. – 2024. – Vol. 19. – No. 11. – P. 4509–4517. https://doi.org/10.18280/ijsdp.191138

13. Nianko, V. The role of state regulation of the agricultural sector of the Ukrainian economy for the development of agriculture / V. Nianko, S. Yekimov, B.O. Shevchenko, O. Sotnichenko, M. Selinnyi // IOP Conference Series: Earth and Environmental Science. – 2021. – Vol. 839. – Article 022012. https://doi.org/10.1088/1755-1315/839/2/022012

14. Mukhamediyarova, O. Current issues of agricultural land transfer in the Republic of Kazakhstan / O. Mukhamediyarova, S. Moroz, S. Akimbekova // Acta Scientiarum Polonorum. Administratio Locorum.– 2025. – Vol. 24. – No. 1. P.115–127. https://doi.org/10.31648/aspal.9812

15. Ozenbayeva, A. Land reform in the Republic of Kazakhstan: Problems of legal regulation of land relations / A. Ozenbayeva, B. Kalymbek, L. Yerkinbayeva, A. Urisbayeva, A. Auganbai // Scientific Herald of Uzhhorod University.– 2024. – Issue 55. – P. 1113–1122. https://doi.org:10.54919/55.2024.111hd3