Елді мекендердің шекараларын кеңейту кезінде ауыл шаруашылығы жерлерін ұтымды қайта бөлу

Урбанизация процестері жер ресурстарын, оның ішінде аграрлық сипаттамалары Жоғары ауылшаруашылық жерлерін қайта бөлуге айтарлықтай әсер етеді, жерді ұтымды пайдалану үшін жаңа қиындықтар туғызады және динамика мен олардың елдің азық-түлік қауіпсіздігіне әсерін жан-жақты талдауды талап етеді. Мақсаты – кейіннен жетілдіру бағыттары мен басымдықтарын айқындай отырып, ауыл шаруашылығы мақсатындағы жерлерді ғылыми негізделген игеру мониторингі. Әдістер – ғылыми әдебиеттерге шолу жасалған аналитикалық, статистикалық - 1991-2024 жылдардағы жер көлемінің өзгеру заңдылықтарын анықтаған кезде, абстрактілі-логикалық - себеп-салдарлық байланыстарды анық тау үшін, монографиялық-жерді пайдаланудың практикалық тәжірибесін жинақтау кезінде. Нәтижелер – 1991-2024 жылдар аралығында ауыл шаруашылығы алқаптары екі еседен астам азайғаны анықталды, ал елді мекендердің (ЕМЖ) жерлері алты есеге өсті, бұл қалалық құрылымдардың қалыптасуының, қалалардың аумақтық кеңеюінің және ЕМЖ-нің жоғары қарқындылығын көрсетеді. Ауыл шаруашылығы алқаптарын ауыл шаруашылығынан тыс пайдалануға тарту аграрлық өндірісті ұйымдастыруға және азық түлікпен өңірлік қамтамасыз етуге кешенді әсер етеді. Қалалық аймақтардың ұлғаюы ауылшаруашылық дақылдарын өсіру үшін жер учаскелерін қысқарта отырып, жоғары сапалы өңделген ауылшаруашылық жерлерінің үлкен санына тікелей әсер етеді. Сонымен қатар, олар жоғары құнарлылығымен және ықтимал жер өнімділігімен ерекшеленетін топырақтың басым түрлерін пайдаланады. Қорытындылар - ауыл шаруашылығы жер қорын экологиялық теңгерімді пайдалану үшін аумақтардың тұрақты дамуын және азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ететін массивтерді сақтау және қалпына келтіру жөніндегі шараларды кешенді іске асыруды енгізу қажет. Осылайша, ауыл шаруашылығы жерлерін қайта бөлудің ғылыми негіздемесі әлеуметтік және экономикалық тәуекелдерді барынша азайта отырып, урбанизация мен аграрлық әлеуетті сақтау арасындағы тепе-теңдікті қамтамасыз етуде маңызды мәнге ие

1. Джангарашева, Н.B. Рациональное использование земель сельских населенных пунктов // Н.B.Джанарашева А. Жилдикбаева, С. Елемесов // Проблемы агрорынка. - 2023. - №2. - С.206-214. https://doi.org/10.46666/20232.2708-9991.20

2. Mukhamediyarova, O. Current issues of agricultural land transfer in the Republic of Kazakhstan / O. Mukhamediyarova, S. Moroz, S. Akimbekova/ Acta Scientiarum Polonorum Administratio Locorum.-2025.-Vol.24.-P.115-127.

3. Hu, Qiuli. Effect of saline land reclamation by constructing the “Raised Field-Shallow Trench” pattern on agroecosystems in Yellow River Delta / Q. Hu, Y. Zhao, X. Hu, J. Qi, L. Suo, Y. Pan, B. Song, X. Chen / Agricultural Water Management. - 2022. - Vol. 261. –Article 107345. https://doi.org/10.1016/j.agwat.2021.107345

4. FAO.The state of the world’s land and water resources for food and agriculture – Systems at breaking point. Synthesis report [Electronic resource]. - 2021. Available at: https://doi.org/10.4060/cb7654en (date of access: 17.12.26)

5. Sheng, Sh. Research Advances and Emerging Trends in the Impact of Urban Expansion on Food Security: A Global Overview/ S. Sheng, P. Zhang, J. Huang, L. Ning/ Agriculture. - 2025. - Vol. 15. – Article 1509. https://doi.org/10.3390/agriculture15141509

6. Saqib, Sh.E. From green fields to housing societies: Unraveling the mysteries behind agricultural land conversion in Pakistan / Sh.E. Saqib, M. Kaleem, M. Yaseen, S.-H. Yang, S. Vi-setnoi/ Land Use Policy. - 2024. - Vol. 144. – Article 107256. https://doi.org/10.1016/j.landusepol.2024.107256

7. Andrade, J.F. Impact of urbanization trends on production of key staple crops / J.F. Andrade, K.G. Cassman, J.I. Rattalino Edreira, F. Agus, A. Bala, N. Deng, P. Grassini / Ambio - 2022. - Vol. 51. –P.1158 - 1167. https://doi.org/10.1007/s13280-021-01674-z

8. Cao, C. The impact of urban expansion on food production: a bibliometric study of development, hotspots, and future prospects/ C. Cao, J. Wang / Frontiers in Sustainable Food Systems. - 2025. - Vol. 9. - Article 1550373. https://doi.org/10.3389/fsufs.2025

9. Meyer, M. A. Patterns and drivers of recent agricultural land-use change in Southern Germany/ M. A. Meyer, A. Früh-Müller/ Land Use Policy. - 2020.-Vol.99. – Article 104959. https://doi.org/10.1016/j.landusepol.2020.104959

10. Chen, Z. Exploring urban and agricultural land use planning / Z. Chen, H. Dong / Results in Engineering. - 2024. - Vol. 24. – Article 103093. https://doi.org/10.1016/j.rineng.2024.103093

11. Peng, H. The Non-Agriculturalization of Cultivated Land in Karst Mountainous Areas in China / H. Han, H. Peng, S. Li, J. Yang, Z. Yan/ Land. - 2022. - Vol. 11. – Article 1727. https://doi.org/10.3390/land11101727

12. Қазақстан Республикасының Жер кодексі (2025 жылғы 01 желтоқсан жағдайы бойынша өзгерістер мен толықтыруларымен) [Электрондық ресурс].– 2025.– URL: https://www.adilet.zan.kz/rus/docs/K030000442_ (қаралған күні: 01.12.2025).

13. Қазақстан Республикасының 2024 жылғы жерінің жай-күйі және пайдаланылуы туралы жиынтық талдамалық есеп [Электрондық ресурс]. – 2024. - URL: https://www.gov.kz/memleket/entities/land/documents/details/862138?lang=ru (дата обращения: 01.12.2025).

14. «Атамекен»: бизнес надеется на поддержку МВК в вопросе «городских» земельных участков сельхоз назначения [Электронный ресурс]. -2022. – URL: https://www.atameken.kz/ru/news/47891-atameken-biznes-nadeetsya-na--podderzhku--mvk-v-voprose--gorodskihzemel--nyh--uchastkov--sel--hoz--naznacheniya (дата обращения: 01.12.2025).

15. Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығы 2000 жылғы 8 тамыз N 432 «Астана қаласының шекарасын өзгерту туралы» [Электрондық ресурс]. – 2000.- URL: https://www.adilet.zan.kz/rus/docs/U000000432_ (қаралғанкүні: 01.12.2025).

16. Мусайф, Г. Целиноград ауданының агроқалалық аумағында жер пайдалану өзгерістерін қашықтықтан зондтау және геодезиялық деректер негізінде талдау // Г.Мусайф, Ж.Толеубекова, А.Ахмадия, Х. Молдамурат, // Гидрометеорология және экология. - 2025. - №3. - Б.127-140. https://doi.org/10.54668/2789-6323-2025-118-3-127-140