Қазақстан Республикасының азық-түлік қауіпсіздігі: трендтер және эконометрикалық бағалау

Азық-түлік қауіпсіздігі-халықты ұзақ мерзімді негізде жеке қажеттіліктерге сәйкес жоғары сапалы, қауіпсіз, бағасы бойынша қолайлы тамақ өнімдерінің қажетті санымен қамтамасыз ету. Мақсаты – республикада ауыл шаруашылығы өнімдерін теңгерімді қамтамасыз етудің үш деңгеймен көрсетілген перспективаларын зерттеу: болуы, қолжетімділігі, тұрақтылығы. Әдістер – отандық және шетелдік авторлардың ғылыми жарияланымдарын зерделеу, Қазақстан Республикасы стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің Ұлттық статистика бюросының, Біріккен Ұлттардың Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымының деректерін пайдалану. Сараптамалық бағалау, салыстырмалы және экономикалық-статистикалық талдау азық-түлікке тұрақтылық мәселелері бойынша негізгі үрдістер мен өзгерістерді анықтауға мүмкіндік берді. Эконометрикалық модельдеу оны өлшеу тұрғысынан азық-түлікпен қамтамасыз етуге әсер ететін 3 фактордың әсерін көрсетеді. Нәтижелер – ел құс еті мен алманың импортын алмастыру бойынша мықты позицияларды көрсетеді, алайда негізгі азық-түлік тауарлары бойынша кейбір көрсеткіштер 31% - дан 51% - ға дейін жоғары құбылмалылыққа ие. Экономиканы болжаудың дамыған моделі бірқатар маңызды көрсеткіштерді көрсетті. Физикалық қолжетімділік коэффициенті 0,8 құрады (факторлардың әсерінен 80% ауытқу), баға қолжетімділігі үшін-0,6, жүйенің тепе-теңдігі-0,4. Қорытындылар - азық-түлік қауіпсіздігі егістік алқаптарының ұлғаюымен және сатып алу қабілетінің паритетінің өсуімен тікелей байланысты. Экономикалық қолжетімділік аграрлық сектордың жер қорына байланысты. Азық-түлік нарығы тетігінің жұмыс істеу тұрақтылығы агроөнеркәсіптік кешендегі инвестициялық белсенділікті нығайту және ауыл шаруашылығы алқаптарының көлемін ұлғайту арқылы артады. Дегенмен, нақты кірістердің салыстырмалылығы тұрақтандырғыш рөлін атқарады, бұл ауыл тұрғындарының калория тұтынуындағы күрт өзгерістерді минимумға дейін төмендетеді

1. Валовый выпуск продукции сельского хозяйства увеличился на 6,1% [Электронный ресурс]. – 2024. – URL: https://www.primeminister.kz/ru/news/valovyi-vypusk-produkcii-selskogo-xoziaistva-uvelicilsia-na-61-30901 (дата обращения: 19 12.2026).

2. United Nations Department of Economic and Social Affairs Sustainable Development "End hunger, achieve food security and improved nutrition and promote sustainable agriculture" [Electronic resource]. – 2025. – URL: https://www.sdgs.un.org/goals/goal2#progress_and_info (date of access:19.12.2025).

3. Адельбаева, А.К. Современные реалии и тенденции продовольственной безопасности Республики Казахстан / А.К. Адельбаева, К.Р.Қасен, А. Дуйсенбекулы // Проблемы агрорынка. – 2023.- N 1. -С. 41-49.

4. Ыдырыс, С.С. Актуальные аспекты обеспечения продовольственной безопасности / С.С. Ыдырыс, А. Дуйсенбекулы, Г.А. Пазилов // Проблемы агрорынка. – 2023.- N 3. -С. 24-33.

5. Шалгимбаева, К.Б. Импортозамещение в аграрном секторе как фактор обеспечения продовольственной безопасности Республики Казахстан / К.Б. Шалгимбаева, К.Б.Тогжигитова, Ж.К Карымсакова // Проблемы агрорынка. –2022.- N 3. -С. 29-37.

6. Tleuberdinova, А. Food security and self- sufficiency as a factor of country’s sustainable development: assessment methods and solutions / A. Tleuberdinova, N. Nurlanova, F. Alzhanova // Discov Sustainability. – 2025. – Vol. 6.- Article 50. https://doi.org/10.1007/s43621-025-00849-y

7. Kulbaeva, A.A. Social issues in the context of food security in Kazakhstan / A.A. Kulbaeva // Problems of AgriMarket. – 2025.- N 2. – P. 235-243.

8. Belgibayeva, A.S. Ensuring food security in dairy market of the Republic of Kazakhstan / A.S.Belgibayeva // Problems of AgriMarket. – 2025. - N 1. – P. 61-69.

9. Jumabayeva, A. Ensuring food security and competitiveness of the agro-industrial complex / A. Jumabayeva, M. Tuleubayeva, D. Kanagatova, K. Kunanbayeva, A. Sekerova // Brazilian Journal of Food Technology. – 2023 – Vol. 26. - Article 45. https://doi.org/10.1590/1981-6723.07923

10. Бюро национальной статистики Агентства по стратегическому планированию и реформам Республики Казахстан [Электронный ресурс]. – 2025. – URL: https://www.stat.gov.kz/ru/ (дата обращения: 19.12.2025).

11. The Food and Agriculture Organization of the United Nations Data Portal [Electronic resource]. – 2026. – URL: https://www.fao.org/faostat/en/#data/QI (date of access: 19.12.2026).

12. Bopushev, S. The Impact of Climate Change on Food Security: Evidence from Panel Data Analysis in Central Asia / S. Bopushev, N. Tokobaev, K. Sultakeev // Studies in Agricultural Economics. – 2025. – Vol. 127.- Article 17. https://doi.org/10.7896/j.2994

13. Akmal, F. A. The nexus of agricultural land use change and food security: A comprehensive systematic review / F. A. Akmal, Y. Mohammadi // Land Use Policy. – 2025. – Vol. 158.- Article 16. https://doi.org/10.1016/j.landusepol.2025.107717

14. Hernández‐Pérez, N. Economic drivers of food security in Latin America: a composite indicator analysis / N. Hernández‐Pérez, F.J. Castillo‐Díaz, A.P.Y. Soto‐Domínguez, L.J. Belmonte‐Ureña // Sustainable Development. – 2025. – Vol. 33.- Article 56. https://doi.org/10.1002/sd.70051

15. Soko, N. N. Does institutional quality affect the impact of public agricultural spending on food security in Sub-Saharan Africa and Asia? / N. N. Soko, S. Kaitibie, N. N. Ratna //Global Food Security. – 2023. – Vol. 36.- Article 6. https://doi.org/10.1016/j.gfs.2022.100668