Ауыл шаруашылығының климаттың өзгеруіне бейімделуі

Климаттың өзгеруі-жаһандық экологиялық және әлеуметтік-экономикалық мәселелердің бірі. Соңғы онжылдықтарда атмосферадағы парниктік газдардың көбеюі, жаһандық жылыну және табиғи апаттардың көбеюі айтарлықтай әсер етті, бұл көптеген салаларға, соның ішінде ауыл шаруашылығына тікелей әсер етеді, өйткені олар өнімділіктің төмендеуіне және жер құнарлылығының төмендеуіне қауіп төндіреді. Мақсаты – көміртегі шығарындыларының динамикасын кешенді зерттеу және гидрометеорологиялық құбылыстардың аграрлық сектордың нәтижелі қызметі мен тұрақтылығына әсерін анықтау. Әдістер талдау және синтездеу, агроөнеркәсіптік өндірістің әртүрлі климаттық жағдайларға бейімделу көрсеткіштерін анықтау үшін экономикалық-статистикалық. Ғылыми жұмыстың эмпирикалық негізін Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің ұлттық статистика бюросының 2019-2023 жылдардағы атмосфералық жауыншашынның жылдық мөлшері туралы деректері, сондай-ақ 2020-2024 жылдардағы көмірқышқыл газының бөлінуі туралы ақпарат құрайды. Нәтижелер – АӨК өндірістік процестеріне климатқа төзімді әдістерді енгізудің өзектілігін, Жер ресурстарын тиімді басқару практикасын және азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету міндеттерін көп аспектілі шешуді айғақтайды. Тұжырымдамалық модельде климаттық трансформация және әлеуметтікэкономикалық бағыттағы факторлардың аграрлық салаға және азық-түлік жүйелеріне әсері, сондай-ақ олардың өзара байланысы мен өзара тәуелділігі көрсетілген. Бұл тұжырымдама агроөнеркәсіптік кешеннің бейімделуін арттыру және оңтайландыру стратегияларын әзірлеу үшін практикалық негіз болып табылады. Қорытындылар – белгіленген фактілер тұрақты даму мақсаттарына сәйкес келеді (кедейлікті жою, қолайсыз климаттық көріністермен күресу және қоршаған ортаны қорғау), азық-түлікпен қамтамасыз етудің сенімді перспективаларын құруға бағытталған.

1. Atukunda, P. Unlocking the potential for achievement of the UN Sustainable Development Goal 2– «Zero Hunger» – in Africa: targets, strategies, synergies and challenges / P.Atukunda, B. Eide, K. Kardel, A. Iversen, A. Westerberg //food and Nutrition Research. -2021. –Vol.65. – Article 7686. https://doi.org/10.29219/fnr.v65.7686

2. Awhari, P. Bibliometric analysis of global climate change and agricultural production: trends, gaps and future directions / P. Awhari, D.Jamal, M. Muhammad, M. Shahid // Irrigation and Drainage. -2024. –Vol.73.-Issue 4. -P.1615-1632. https://doi.org/10.1002/ird.2950

3. Molotoks, A. Impacts of land use, population, and climate change on global food security / A.Molotoks, P.Smith, T.Dawson //food Energy Security. -2021. –Vol.10. -Issue 1. – e261. https://doi.org/0.1002%2Ffes3.261

4. Болатова, Ж. Влияние изменения климата на экономическую эффективность и перспективы на будущее производства зернобобовых культур в Казахстане / Ж.Болатова, Ж.Булхаирова // Исследования, результаты. 2023. -№4. -С.286-294. https://doi.org/10.37884/4-2023/31

5. Bjorlund, V. Why agricultural production in sub-Saharan. Africa remains low compared to the rest of the world a historical perspective / V.Bjorlund, H.Bjorlund, A.Van Rooyen // International Journal of Water Resources Development. -2020.-Vol.36. Issue 1.– P.520-553.

6. Paul, C. Carbon farming: Are soil carbon certificates a suitable tool for climate change mitigation? / C.Paul, C.Bartkowski, A.Donmez, A.Don, S.Mayer, M.Steffens, K.Helming // Journal Environment Management. -2023. –Vol.330. –Article 117142.

7. Greenwell, M. Is it all talk: do politicians that promote environmental messages on social media actually vote-in environmental policy? / M.Greenwell, T.Johnson // Energy Ecological Environment. -2023. –Vol.8.-Issue 1. -P.17-27. https://doi.org/10.1007/s40974-022-00259-0

8. Olajide, O. Climate change, green economy, and agriculture A development pathway towards food security and climate resilient sub-saharan African Countries / O.Olajide, A. Oluwadamilola // Scientific African. -2025. –Vol.29. – Article e02792. https://doi.org/10.1016/j.sciaf.2025.e02792

9. Chen, Y. Measuring green total factor productivity of China’s agricultural sector: A three-stage SBM-DEA model with non-point source pollution and CO2 emissions / Y.Chen, J.Miao, Z.Zhu // Journal of Cleaner Production.2021.-Vol.18. Article. 128543.

10. Бюро национальной статистики Агентства по стратегическому планированию и реформам Республики Казахстан [Электронный ресурс].-2025.-URL: https://www.stat. gov.kz (дата обращения: 12.09.2025).

11. Hossain, M. Climate change impact on agriculture and related sustainable land management practices in Bangladesh–a review / M.Hossain, M.Amin, J.Sultana, M.Siddique // International Journal Environment Climate Change. – 2020.Vol.10.-Issue 2. -P.53-69. http://doi.org/10.9734/IJECC/2020/v10i230181

12. Калиев, Г.А. Вопросы продовольственной безопасности Казахстана / Г.Калиев, A.Молдашев // Проблемы агрорынка.-2021.- №4.С.13-22. https://doi.org/10.46666/20214.2708-9991.01

13. Kinda, S. Does the green economy really foster food security in Sub-Saharan Africa? / S.Kinda // Cogent Economic and Finance. – 2021. – Vol.9.-Issue 1. -P.1-21. https://doi.org/10.1080/23322039.2021.1921911

14. He, J. Green economic growth, renewable energy and food security in Sub-Saharan Africa / J. He, R. Osabohien, W.Yin, O. Kadijat, K.Uduma, D.Agene, F. Su //Journal Energy Strategy Reviews. -2024. –Vol.55.-Article 101503.

15. Bjornlund, V. Exploring the factors causing the poor performance of most irrigation schemes in post-independence sub-Saharan Africa / V.Bjornlund, H.Bjornlund, A. Rooyen // International Journal Water Resources Development. -2020. –Vol.36.Issue 1-P.54-101. https://doi.org/10.1080/07900627.2020.1808448