Қазақстандағы майлы дақылдар: өндіріс құрылымын жетілдіру

Қазақстан Республикасында майлы дақылдар дәнді дақылдардан кейін адамның тағамдық рационында екінші орын алады, мал шаруашылығында және өнеркәсіптік мақсаттарда кеңінен қолданылады. Әр түрлі аймақтарда күнбағыс, рапс, қыша, соя, мақсары, майлы зығыр өсіріледі. Елдің азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ететін маңызды саланың рөлін сақтай отырып, майлы дақылдар өндірісі тұрақты өсуді көрсетеді. Алайда, оң үрдістерге қарамастан, майлы тұқымдарды, өсімдік майларын және басқа да майлы май өнімдерін өсіру көлемі Қазақстанның ішкі нарығы мен өнеркәсібінің қажеттіліктерін әлі толық қанағаттандырмайды, бұл май-май секторын дамытудың елеулі әлеуетін көрсетеді. Мақсаты – республиканың майлы шаруашылығының жай-күйін талдау, оны жаңғыртудың проблемалары мен перспективаларын белгілеу. Әдістер – статистикалық сандық деректерді қарау кезінде қолданылды, заңдылықтарды анықтау, графикалық-ақпаратты көрнекі түрде ұсыну үшін, аналитикалық тәсіл негізінде себеп-салдарлық байланыстар табылды. Нәтижелер – егіс алқаптарының көлемінің кеңеюі, өнімділіктің жоғарылауы, жалпы жинау және сату бағасы тек күнбағыс арқылы байқалатыны көрсетілген, оның егіс алқаптары 2019 - 2024 жылдары 55% - ға өсіп, 1 287,1 мың га құрады, егін жинау көрсеткіштері 17,2 ц/га-ға ұлғайды, осы кезеңде күнбағыс сату бағасы 59,8% - ға жетті (бір тонна үшін 146,6 мың теңге). Қорытындылар - өндірушілердің назарын аудару керек, күнбағыс өсірудің жоғары маржиналдылығына қарамастан, оны жинағаннан кейін топырақтан қоректік макроэлементтердің едәуір "шығарылуын" өтеу керек, ауыспалы егістерді сақтау керек, егістіктің құнарлылығын сақтау үшін минералды және органикалық тыңайтқыштарды уақтылы енгізу керек. Мақсатты шараларды жүзеге асыру май тұқымы өнімдерінің ішкі шығарылымының көлемін ұлғайтуға, жаңа жұмыс орындарын құруға мүмкіндік береді, ауылдық өңірлердегі әлеуметтік ахуалды жақсартуға және Халықаралық сыртқы экономикалық аренада отандық тауарлардың позициясын күшейтуге ықпал ететін болады

1. Didorenko, S. Current status of oilseed crops in the Republic of Kazakhstan / S. Didorenko, R. Kassenov, E. Kisetova, Z. Bayzhanov, R. Kushanova // OCL. – 2025. - Vol. 32. – p. 17 https://doi.org/10.1051/ocl/2025012

2. Wijaya, M. E. The Role Of Government in Agricultural Development / M. E. Wijaya, F. K. Mita, E. Afrianto, A. Asminar //Agricultural Development: Baselang. – 2023. – Vol. 2. - № 2. – P. 93-100. – DOI 10.36355/bsl.v2i2.70. – EDN RKUONO.

3. Golovina, S. Ensuring the security and sustainability of the food system in the face of climate change / S. Golovina, A. Kuznetsova, L. Zubareva // BIO Web of Conferences. – 2024. – Vol. 108. – P. 25010. – DOI 10.1051/bioconf/202410825010. – EDN ZQPXJX.

4. Сидорик, И. В. Создание ультраскороспелых и скороспелых сортов сои для условий Северного Казахстана / И. В. Сидорик, С. В. Дидоренко, А. В. Зинченко [и др.] // Масличные культуры. – 2022. – № 1(189). – С. 23-33. – DOI 10.25230/2412-608X-2022-1-189-23-33. – EDN OBNDQD.

5. Официальный сайт научно-производственного центра зернового хозяйства имени А.И. Бараева // Ученые - селекционеры НПЦЗХ им. А.И. Бараева о промежуточных исследованиях в рамках ПФЦ МСХ РК на 2021-2023 годы. [Электронный ресурс]. - 2023. - URL: https://baraev.kz (дата обращения: 18.01.2025).

6. Каскарбаев, Ж.А. Технология возделывания масличных культур на Севере Казахстана / Ж.А. Каскарбаев, Ю.А. Похоруков, А.И. Кидралина, А.Е. Сасыков, А.В. Вернер [Электронный ресурс]. – 2023. - URL: https://www.baraev.kz/statya/427 (дата обращения: 17.12.2025).

7. Kitagawa, T. Effect of religious and cultural information of oliveoil on consumer behavior: Evidence from Japan / T. Kitagawa,K. Kashiwagi, H. Isoda // Sustainability. – 2020. – №12(3). – Р. 810-827.

8. Бауэр, М.Ш. Информационные технологии в земледелии Северного Казахстана: преимущества, резервы / М.Ш. Бауэр, Б.Ж. Бекешев, А.Б. Темирова // Проблемы агрорынка. – 2024. – №3. – С.89-99. https://doi.org/10.46666/2024-3.2708-9991.08

9. Зинченко, А.В. Масличные культуры в Костанайской области / А.В. Зинченко, Д.А. Лынник, И.В. Сидорик // Биосфера. – 2022. – Т. 14.- № 4. – С. 328-330.

10. Кажиева, Ж.Х. Анализ состояния и развития рынка растительных масел Восточно-Казахстанской области / Ж.Х. Кажиева, Ш.Д. Жайлаубаева // Вестник университета «Туран».–2020.–№3.–С.103-108. https://doi.org/10.46914/1562-2959-2020-1-3-103-108.

11. Наздрачев, Я. П. Особенности минерального питания растений в засушливых условиях Северного Казахстана / Я. П. Наздрачев // Агробизнес – 2023. - №3(89). – С. 32-39.

12. Ikegwu, T.M. Processing of oilseeds in the tropics: Prospects and challenges / T.M. Ikegwu, C.C. Ezegbe, E.N. Odo, C.A. Okolo, J.C. Mba, H.O. Agu // Oilseed Crops-Uses, Biology and Production. - 2022. – 19p.

13. Hegewald, H. Oilseed rape in high-intensity crop rotations: Dissertation, Halle (Saale) / H.Hegewald // Martin-Luther-Universität HalleWittenberg.- 2022. -Vol. 1. – Р. 67-70

14. Ceriani, M. Defatted seed cakes recovery to increase biofuel production sustainability from second-generation oil-crops: Textbook / M. Ceriani .– 2025. – Vol. 3. - Р. 37-40

15. Nabam, A. Nature’s tiny powerhouse: Important roles of oilseeds / A. Nabam, K. Doruk, P. Ramamoorthy // Journal of Pharmacognosy and Phytochemistry. – 2023. – №12. – Р. 44-47.

16. Притолюк, П.П., Рынок масличных культур Казахстана в материалах средств массовой информации: проблемы и перспективы / П.П. Притолюк, Т.А. Морозова, М.А. Пономаренко, О. В. Макарова // Вестник Северо-Казахстанского университета им. М. Козыбаева. – 2024. – № 2. – С. 104-122. https://doi.org/10.54596/2958-0048-2024-2-104-122.

17. Pilorgé, E. Sunflower in the global vegetable oil system: situation, specificities and perspectives / E.Pilorgé. – 2020. – Vol.-103. - Article OCL 27. https://doi.org/10.1051/ocl/2020028

18. Бюро национальной статистики Агентства по стратегическому планированию и реформам Республики Казахстан [Электронный ресурс].- 2025.- URL: https:www.//stat.gov.ru (дата обращения: 17.12.2025).