Аграрлық өндірістегі су шаруашылығы құрылымдары: интеграцияланған басқару

Ауыл шаруашылығы аймақ экономикасының негізгі саласы ретінде су ресурстарын тиімді басқаруды қамтамасыз етеді.

Мақсаты – Орталық Азия елдерінің су шаруашылығының жай-күйі мен әлеуетінің мониторингі, оларды аграрлық секторда тиімді пайдалану жолдарын айқындау және су көздерінің тапшылығы жағдайында су шаруашылығы саясатын оңтайландыру жөнінде ұсынымдар әзірлеу. Алға қойылған мақсатқа қол жеткізу үшін су қорлары тапшылығының жүйелік себептерін анықтауға, өңір мемлекеттері бойынша су пайдалану көрсеткіштерін салыстыруға, аграрлық салада су активтерінің қолжетімділігіне баға беруге мүмкіндік берген климаттық және әлеуметтік-экономикалық факторларға байланысты су менеджменті сценарийлерін жүйелі талдау, салыстырмалы-статистикалық, модельдеу әдістері қолданылды.

Нәтижелер – Орталық Азияның су әлеуетінің 85%-дан астамы агроөнеркәсіптік кешенде жұмсалатынын көрсетті, олардың көпшілігі ескірген суару технологиялары, каналдардың ағуы және суды тұтынудың нақты есебінің болмауы салдарынан жоғалады. Суару желілеріндегі судың жоғалуы 40-50% жетеді, бұл су тиімділігінің өте төмен деңгейін көрсетеді.

Қорытындылар – су қорының ұқыпты айналымыОрталық Азия елдерінің АӨК дамуының ажырамас шарты. Жаһандық климаттың өзгеруі және гидравликалық ресурстардың жетіспеушілігі қаупі жағдайында тамшылатып суару, гидропоника және аэропоника сияқты суарудың жаңа технологиялары мен әдістерін іздеу аграрлық өндірісті кеңейту мен жаңартудың маңызды қадамы болып табылады. Су резервтерін төмендету кезінде оңтайлы сумен қамтамасыз етуді сақтауға бағытталған технологиялық шешімдер барған сайын үлкен күрделі салымдарды және кәсіби дағдылардың, ұтымды жоспарлаудың, экологиялық жауапкершіліктің жоғары деңгейін талап ететін болады.

1. Эрдонов, М.Н. Использование трансграничных водных ресурсов в странах Центральной Азии: проблемы и решения / М.Н. Эрдонов, К.Р. Мустаев // Экономика и социум.2020, 74с.

2. В каких странах мира к 2040 году увеличится дефицит воды? (карта) [Электронный ресурс].2022. URL: https://www.worldatlas.com/articles/year--2040-which--countries-in-theworld-will-face-the-highest-water-shortages.html (дата обращения: 10.09.2025).

3. Unfried, K. Water scarcity and social conflict / Kerstin Unfried, Krisztina Kis-Katos, Tilman Poser/ K. Unfried//journal of Environmental Economics and Management.–2022.-Vol.113.-1026 33-. https://doi.org/10.1016/j.jeem.2022.102633

4. Global Water Report [Electronic resource]. –2025. Available at: https://www.globalwaterintel.com/products-and-services/market-research-reports. (date of access: 10.09.2025).

5. Durar, S. Metabolic rift theory and the complexities of water conflict between India and Pakistan: A pathway to effective environmental management / S. Durar, M.l. Shah, M. Sisto, N. Arshed //journal of Environmental Management.–2023.-Vol.347.-Article:119164. https://doi.org/10.1016/j.jenvman.2023.119164

6. Елдашев, Г. Вода Каспия истощается: повторяется ли судьба Арала над самым большим озером в мире? [Electronic resource].-2024.-URL: https://www.kun.uz/11924565 (дата обращения: 10.09.2025).

7. Wang, Х. Dynamic processes of water conflicts and their coupling with water crises in Asia’s transboundary river basins / X. Wang, B. Cui, Y. Chen, T. Feng, Zh. Li, F. Gonghuan // Ecological Indicators.-2025.-Vol.172.113325. https://doi.org/10.1016/j.ecolind.2025.113325

8. Erdanov, M.N., Mustaev K.R. Use of transboundary resources in Central Asian countries: problems and solutions / M.N. Erdanov, K.R. Mustaev // Economy and Society.2020.- N 11 (78).P.74-80

9. Luo, K. Integrative analysis of transboundary land use conflicts in the Aral Sea Basin: A multi-scale assessment of drivers and strategies for sustainable management/ K. Luo, A. Samat, P.Du, S.Liu, J.Liang, J.Abuduwaili, D.Shokparova, M.J. Juliev // Resources, Environment and Sustainability .2025.Vol. 21.100240. https://doi.org/10.1016/j.resenv.2025.100240

10. Prniyazova, А. Sustainable Transboundary Water Governance in Central Asia: Challenges, Conflicts, and Regional Cooperation / A. Prniyazova, S. Turaeva, D. Turgunov, B. Jarihani// Sustainability .2025.Vol. 17.N 11.- 4968. https://doi.org/10.3390/su17114968

11. Шулепина, Н. (Как повлияет строящийся в Афганистане канал Кош-тепа на Амударью? [Electronic resource].2022.URL: https://www.sreda.uz/rubriki/voda/kak-povliyaetstroyashhijsya-v--afganistane--kanal-kush-tepana-amudaryu/ (date of access: 10.09.2025).

12. Уровень воды в Амударье может резко сократиться. Что за канал Куштепа, который строят талибы? [Electronic resource].2023.URL: https://www.kun.uz/news/2023/02/16/amudaryo-suvi-keskin-kamayishi-mumkin-to-liblarqurayotgan-qoshtepa-qanday-kanal (date of access: 10.09.2025).

13. Peña-Ramos, J.A. «Water Conflicts in Central Asia: Some Recommendations on the Non-Conflictual Use of Water» /j.A. Peña-Ramos, P. Bagus, D. Fursova.Sustainability.2021.Vol. 13.No. 6.Article 3479.

14. Хушматова, М. Проблемы с водой в республиках Центральной Азии и их значение во взаимоотношениях / М. Хушматова //Scientific Progress.-2021.362с.

15. Use of water in food and agriculture [Electronic resource].2021.Availail at: https://www.lenntech.com/water-food-agriculture (date of access: 10.09.2025).