Қазақстандағы ауыл шаруашылығы мақсатындағы жерлер: жағдайы, сапасын жақсарту үрдістері

Ауыл шаруашылығы мақсатындағы жерлер нарығы Қазақстанның агроөнеркәсіптік кешенінің жұмыс істеуінде маңызды рөл атқарады. Жер қорының жалпы құрылымындағы ауыл шаруашылығы алқаптарының үлесі 81,5% ын құрайды, сондықтан Жер ресурстарының жай-күйі ауылдық жерлердегі жағдайға тікелей әсер етеді.

Мақсаты республикадағы жер қатынастары саласының ерекшеліктерін зерттеу және жер алаңдарын нарықтық айналымға тарту шарттарын анықтау. Ғылыми жұмыстың объектісі мемлекеттің ауыл шаруашылығын пайдалану үшін жер учаскелерін сатуға мораторий белгілеуі салдарынан субъективті сипатқа ие жер секторының нормативтік, экономикалық, әлеуметтік процестері болып табылады. 2016 жылдан бастап 2026 жылғы желтоқсанға дейін ауыл шаруашылығы жерлерін сату тоқтатылды, кәсіпкерлік субъектілері арасындағы мәмілелер негізінен жалдау қатынастары түрінде жүзеге асырылады.

Әдістері - - экономиканың жер сегментінің қалыптасуы мен дамуының реттеушілерін анықтау үшін ғылыми-практикалық әдебиеттерді зерделеу; аналитикалық-сауалнама мен сұхбат негізінде жер активтерінің конъюнктурасына әсер ететін факторларды белгілеу кезінде; жер ретінде әрекет ететін тауарға ұсыныстарды қарастыру үшін көрсеткіштерді статистикалық талдау әдісі, монографиялық осы тұрғыда дамыған елдердің тәжірибесін жалпылау кезінде.

Нәтижелер - Қазақстан Республикасының ауылдық аумақтарында жылжымайтын мүліктің жер нарығын кеңейтуді мемлекет заңдар, қаулылар, нормативтік және стандартты құжаттар, сондай-ақ шаруашылық жүргізуші субъектілер арасындағы сатып алу-сату және жалға беру жөніндегі өзара қатынастар негізінде реттейтінін куәландырады.

Қорытындылар - ауыл аудандарының жер массивтерін шаруашылық қызмет айналымына қосу үшін ауыл шаруашылығы өндірісінде пайдаланылатын сапалы тауар ретінде жер иеліктерін ілгерілетудің бизнес-құралдарын жетілдіру қажет.

1. Послание Главы государства КасымЖомарта Токаева народу Казахстана «Казахстан в эпоху искусственного интеллекта: актуальные задачи и их решения через цифровую трансформацию» [Электронный ресурс]. 2025. URL: https://www.akorda.kz/ru/poslanieglavy-gosudarstva-kasym-zhomarta-tokaeva-narodu-kazahstana-kazahstan-v-epohu-iskusstven-nogo-intellekta-aktualnye-zadachi-i-ih-resheniya-cherez-cifrovuyu-transformaciyu885145 (дата обращения: 12.09.2025).

2. Земельный кодекс Республики Казахстан от 20 июня 2003 года № 442-II (с изменениями и дополнениями по состоянию на 01.10.2025г.) [Электронный ресурс].-2025.URL: -https://www.online.zakon.kz/Document/?doc_id=1040583&pos=5;-108#pos=5;108 (дата обращения: 2.10.2025).

3. Climate Change and Land. Special Report of the IPCC on Climate Change, Desertification, Land Degradation, Sustainable Land Management, Food Security, and Greenhouse Gas Fluxes in Terrestrial Ecosystems. Intergovernmental Panel on Climate Change [Electronic resource].2020. Available at: https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/sites/4/2020/06/SRCCL_SPM_ru.pdf (date of access: 18.09.2025).

4. Тургaнaлиев, С.Р. Земельный оборот Республики Кaзaхстaн в современных условиях / С.Р Тургaнaлиев, С.С. Абдыгaлиевa, Б.Е. Дaбыловa, С.Б. Бейсенбaевa // Вестник КазНУ. – 2019. – №2 (53). – С.4 -15.

5. Постановление Правительства Республики Казахстан «Об утверждении Концепции развития агропромышленного комплекса Республики Казахстан на 2021-2030 годы» [Электронный ресурс]. 2025. URL: https://www.adilet.zan.kz/ (дата обращения: 12.09.2025).

6. Джангарашева, Н.В. Приоритетные направления рационального использования земельных ресурсов на примере Северного Казахстана / Н.В. Джангарашева, Т. Таипов., А. Кизимбаева // Проблемы агрорынка.2025.N 2-С.117-128. https://doi.org/10.46666/20252.2708-9991.10

7. Рустембаев, Б.Е. Применение маркетинговых инструментов на рынке земель сельскохозяйственного назначения / Б.Е.Рустембаев, А.С. Кульмаганбетова, С.С. Ыдырыс //Проблемы агрорынка. -2024.-N 1.-С.154-162. https://doi.org/10.46666/2024-1.2708-9991.13

8. Мораторий на продажу сельхозземель продлили до 2026 года в Казахстане [Электронный ресурс].2025. URL: https://www.kazpravda.kz/n/moratoriy-na-prodazhu-selhozze-mel-prodlili-do-2026-goda-v-kazahstane/ (дата обращения: 11.09.2025).

9. Gorgan, M. Development of agricultural land markets in countries in Eastern Europe and Central Asia / M. Gorgan, M.Hartvigsen // Land Use Policy.-2022.-Vol.120.-Article106257.https://doi.org/10.1016/j.landusepol.2022.106257.

10. Стукач, В.Ф. Инфраструктура: рыночные институты, социальная сфера села, производство: / В.Ф. Стукач, Л.В. Гришаева, Е.А. Асташова, В.С. Пецевич. – Омск: Омский Государственный Аграрный Университет им. П.А. Столыпина, 2015. – 276 с.

11. Bandlerova, A. Importance of ownership and lease of agricultural land in Slovakia in the pre-accession period / A.Bandlerova, E.Marisova //Agricultural economics. – 2018. – Vol. 49.№5. – P. 213-216.

12. Vranken, L., Tabeau, E., Roebeling, P. Ciaian with contributions from country experts [Electronic resouce].-2025. Available at: https://www.publications.jrc.ec.europa.eu/repository/handle (date of access: 11.09.2025).

13. Hudecová, L. Legislative protection of agricultural land / L. Hudecová, P. Kysel // Land Use Policy.-2023.-Vol.131.-Article 106719. https://doi.org/10.1016/j.landusepol.2023.106719

14. Сводный аналитический отчет о состоянии и использовании земель Республики Казахстан за 2021 год.Нур-Султан, 2021.334с.

15. Gorgan, M. Development of agricultural land markets in countries in Eastern Europe and Central Asia, Land Use Policy / M. Gorgan, M. Hartvigsen.- 2022.-Vol. 120.- Article 106257. https://doi.org/10.1016/j.landusepol.2022.106257

16. Jiang, F. The impact of rural collective economy policies on overall well-being in China: based on the mediating effect of agricultural land transfer. Frontiers in Environmental Science / F. Jiang, Y. Jiang, J. Peng, Y.Lv, W. Wang, C.Zhou.-2023.-Vol.11.-Article 1302545. https://doi.org/10.3389/fenvs.2023.1302545

17. Adjustment in OECD Agriculture. Reforming farmland policies [Electronic resource].- 2025. Available at: https://www.read.oecd-ilib-rary.org/agriculture-and-food/adjustment-in-oecd (date of access: 22.09.2025).