Ауылшаруашылық кәсіпорындарының экономикалық тиімділігі: бағалау критерийлері мен көрсеткіштері, тәуекелдердің әсері

Мақсаты - тәуекелден бас тарту факторының, сондай-ақ субсидиялардың Солтүстік Қазақстанның табиғи-экономикалық жағдайындағы ауыл шаруашылығы кәсіпорындары өндірісінің бағыты мен құрылымын таңдауға әсері қаралды.

Әдістері - - математикалық модель құру үшін 2020-2024 жылдар аралығындағы шаруашылықтарды зерттеу деректері пайдаланылды. Бастапқы болжам бойынша, субсидиялар фермердің қауіпті шешімдерге қатынасына, агроқұрылымдардың өндірістік жүйесін қалыптастыруға және олардың экономикалық ресурстарын неғұрлым толық пайдалануға ықпал етеді. Модельдеудің ұйымдастырушылық принципі стохастикалық тәсілге негізделген, ол табиғи ортаның өзгергіштігін, баға критерийлерін және ауылшаруашылық өндірушілерінің мінез-құлық ерекшеліктерін ескеруге, тәуекелді азайту әсерін талдауға, басқару стратегиясындағы тәуекелсіз жағдайларға артықшылық беруге мүмкіндік береді.

Нәтижелер - тәуекел моделі бойынша есептеулер аймақтағы өсімдік шаруашылығының мал шаруашылығымен салыстырғанда салыстырмалы нарықтық артықшылығы бар екенін растады. Бұл ретте етсүт мал шаруашылығын дамыту мемлекеттік субсидиялаудың пәрменді тетігі және табыстардың орнықтылығын қамтамасыз ететін белгісіздіктің жоғары деңгейін, қолайсыз нәтиже ықтималдығын өтейтін өзге де қаржылық қолдау шаралары кезінде ғана мүмкін болады.

Қорытындылар - экономикадағы тек екі немесе үш негізгі саланы оңтайландыру материалдық шығындар мен тұрақсыздықты айтарлықтай төмендету үшін жеткілікті болуы мүмкін. Күтілетін утилитаны барынша арттыра отырып, бизнес-модель құру айтарлықтай интеллектуалды, қаржылық және уақытша ресурстарды қажет етеді. Сондықтан мұндай алгоритмді қолдану ірі аумақтық агроэкономикалық бағдарламаларды іске асырудың ықтимал салдарын болжау және талдау міндеті қойылған кезде негізделген: мұндай операциялық схеманы әзірлеуге бөлінген қаражаттың едәуір көлемі осындай бастамалардың ауқымдылығы мен қоғамдық маңыздылығына, шаруашылық жүргізуші субъектінің нарықтағы бәсекеге қабілеттілігін арттыру, өнімді өткізудің оңтайлы жолдарын іздеу қажеттілігіне байланысты.

1. Рустембаев, Б.Е. Орта мерзімді кезеңге қазақстан ауыл шаруашылығын мемлекеттік қолдау / Б.Е. Рустембаев, Д.Т. Ахметова, Р.М. Жунусова //Проблемы агрорынка. – 2024. – № 1. – Б. 48-58. https://doi.org/10.46666/2024-1.2708-9991.04

2. МСХ: ₸450 млрд. направили на субсидирование АПК в 2024 году [Электронный ресурс].– 2025. – URL: https://www.24.kz/ru/news/onomyc/700067-mskh-kzt450-mlrd-napra-vili-na-subsidirovanie-apk-v-2024-godu (дата обращения: 16.09.2025).

3. Bell, L.W. Diversified crop-livestock farms are risk efficient in the face of price and production variability / L.W. Bell, A.D. Moore, D.T. Thomas // Agricultural Systems. – 2021. – Vol. 189. – P. 1030-50. https://doi.org/10.1016/j.agsy.2021.103050

4. Rahimi, J. A shift from cattle to camel and goat farming can sustain milk production with lower inputs and emissions in north sub-Saharan Africa’s drylands /j. Rahimi, E. Fillol, J.Y. Mutua, G. Cinardi, T.P. Robinson, A.M. Notenbaert, K. Butterbach-Bahl // Nature Food. – 2022. – Vol. 3. – №. 7. – P. 523-531. https://doi.org/10.1038/s43016-022-00543-6

5. Liang, Z. Examining the effects of adopting early maturing crop varieties on agricultural productivity, climate change adaptation, and mitigation / Ruiz-J. Menjivar, L. Zhang, J. Zhang, X. Shen // International Journal of Low-Carbon Technologies. – 2024. – Vol. 19. – Р. 12561274.https://doi.org/10.1093/ijlct/ctad150

6. Shaffril, H. A. M. Diversification of agriculture practices as a response to climate change impacts among farmers in low-income countries: A systematic literature review / H.A.M. Shaffril, A.A. Samah, S.F. Samsuddin, N. Ahmad, F. Tangang, S.F.A. Sidique, N.A. Khalid //Climate Services. – 2024. – Vol.35. –Р. 100508. https://doi.org/10.1016/j.cliser.2024.100508

7. Blay, K. From Portfolio Selection to Portfolio Choice: Remembering Harry Markowitz / K.Blay // The Journal of Portfolio Management. – 2024. Vol. 50.Issue 8. – P. 45-58. https://doi.org/10.3905/jpm.2024.50.8.045

8. Burbano-Figueroa, O. Farm-planning under risk: An application of decision analysis and portfolio theory for the assessment of crop diversification strategies in horticultural systems / O. Burbano-Figueroa, A. Sierra-Monroy, A. David-Hinestroza, C. Whitney, C. Borgemeister, E. Luedeling //Agricultural Systems. – 2022. – Vol.199. – P. 103409. https://doi.org/10.1016/j.agsy.2022.103409

9. Kussaiynov, T. Production Diversification as a Tool for Agricultural Risk Management: The Case of Northern Kazakhstan / T. Kussaiynov, G. Mussina, S. Tokenova, S. Mambetova // WSEAS Transactions on Business and Economics. – 2023. – Vol. 20. – P. 2457-2465. https://doi.org / 10.37394/23207.2023.20.210

10. Elminejad, A. Relative risk aversion: A meta‐analysis / A. Elminejad, T. Havranek, Z. Irsova //Journal of Economic Surveys. – 2025. – P. 1-19. https://doi.org/10.1111/joes.12689

11. Hardacker, J.B. Coping with risk in Agriculture /j.B. Hardacker, R.B.M. Huirne, J.R. Anderson, G. Lien. CAB International, Wallingford, 2015 276 p.

12. Ascari, G. Empirical Evidence on the Euler Equation for Consumption in the US / G. Ascari, L.M. Magnusson, S. Mavroeidis //Journal of Monetary Economics.2021.Issue 117.– P. 129-152 https://doi.org/10.1016/j.jmoneco.2019.12.004

13. Brown, A. L. Meta-Analysis of Empirical Estimates of Loss-Aversion / A.L. Brown, T. Imai, F. Vieider, C. Camerer //journal of Economic Literature. – 2024. -No. 2. – P. 485-516.

14. Lien, G. Production function and farmers’ risk aversion: a certainty equivalent-adjusted production function / G. Lien, S.C. Kumbhakar, A. K. Mishra //Journal of Agricultural and Applied Economics. – 2023. –Vol. 55.– Issue 2. – P.324-340. https://doi.org/10.1017/aae.2023.18

15. Маденова, К.М. Қазақстан Республикасының етті мал шаруашылығындағы өнімділікті арттыруға арналған мемлекеттік субсидиялар: іске асыру құралдары/К.М. Маденова, Ф. А.Шуленбаева, Г. А.Асанова // Проблемы агрорынка. – 2023. – №. 1. – С. 80-87. https://doi.org/10.46666/2023-1.2708-9991.09

16. Winston, W. Practical Management Science / Winston W., Albright S . – Boston: Cengage Learning, 2019. 843 p.