Ауылшаруашылық жерлерін ұтымды пайдалану: агроэкологиялық аймақтарға бөлу

Жер ресурстарын ұтымды, экологиялық теңгерімді және орнықты пайдалану проблемасы ауыл шаруашылығы өндірісін қарқындату және табиғи-климаттық жағдайлардың өзгеруі жағдайында ерекше өзектілікке ие болады. Осы мәселелерді шешу агроландштейндердің әлеуетін айқындайтын биофизикалық, экожүйелік және әлеуметтік-экономикалық факторларды кешенді есепке алуды талап етеді.

Осыған байланысты, Зерттеу мақсаты– ауыл шаруашылығы алқаптарын агроэкологиялық аймақтарға бөлу және жер алқаптарын игерудің оңтайлы бағыттарын белгілеу үшін олардың жай-күйін экологиялық-экономикалық бағалау. Жоба құрлықтық климатымен, төмен ылғалдылығымен және деградациялық процестердің жоғары дәрежесімен ерекшеленетін Павлодар облысының құрғақ далалық агроэкожүйесі шегінде іске асырылды. Әдіснамалық негіз агроландшафт кешенінің құрылымы мен жұмыс істеуін тұтас талдауды қамтамасыз ететін жүйелік және ландшафттық-экологиялық тәсілдер болды.

Әдістері - – аумақтың кеңістіктік мониторингін жүргізуге және табиғи-экологиялық және шаруашылық белгілері бойынша Жердің функционалдық айырмашылықтарын анықтауға мүмкіндік берген картографиялық, геоақпараттық, кешенді және статистикалық.

Нәтижесінде - эрозиялық қауіптілік дәрежесі, топырақ жамылғысының беріктігі және экономикалық жарамдылық деңгейі бойынша ерекшеленетін бес функционалды агроэкологиялық аймақ анықталды. Олардың әрқайсысы үшін экологиялық тұрақтылықты сақтауға, деградацияның алдын алуға және жерді пайдалану тиімділігін арттыруға бағытталған агротехникалық, мелиорациялық және ұйымдастырушылық-шаруашылық іс-шаралардың сараланған кешені ұсынылды. Экологиялық және экономикалық тиімділіктің диагностикасы экологиялық жағдайлардың нашарлауының ауылшаруашылық дақылдарының өнімділігінің төмендеуіне әсерін анықтауға және шығындарды өтеу үшін қажетті шығындар мөлшерін есептеуге мүмкіндік берді.

Қорытындылар - алынған нәтижелер агроэкологиялық аудандастыру жер қорын басқарудың пәрменді құралы болып табылатынын, топырақ құнарлылығын сақтауға, ауыл шаруашылығы ландшафттарының бейімделуін күшейтуге және өңірлік бөліністе экологиялық тепе-теңдікті сақтауға ықпал ететінін растайды. Осылайша, функционалдық аймақтарға бөлу ауыл шаруашылығы мақсатындағы жерлерде табиғатты пайдаланудың пәрменді тетіктерін қалыптастыру міндеттерін шешу үшін өзекті болып көрінеді.

1. Саммит по устойчивому развитию. Преобразование нашего мира в интересах людей и планеты. (25-27 сентября 2015 года) [Электронный ресурс].2015.URL: https://www.un.org/sustainabledevelopment/ru/wpcontent/uploads/sites/5/2015/08/0verview_Sustainable_Development_Summit.pdf (дата обращения: 16.09.2025).

2. Татаринцев, В.Л. Анализ качественного состояния сельскохозяйственных угодий как основа устойчивости аграрного землепользования / В.Л. Татаринцев, О.Э. Мерзляков, Н.Л. Озеранская, Ж.К. Шакенова // Устойчивое развитие горных территорий. – 2022. – Т. 14. – № 4. – С. 644-657 https://doi.org/10.21177/1998-4502-2022-14-4-644-656.

3. Meshesha, T.M. Agroecology-based land use/land cover change detection, prediction and its implications for land degradation: A case study in the Upper Blue Nile Basin / T.M. Meshesha, A. Tsunekawa, N. Haregeweyn, M. Tsubo, A.A. Fenta, M.L. Berihun, A. Mulu // International Soil and Water Conservation Research.2024.Vol. 12.Issue 4.P.786-797. https://doi.org/10.1016/j.iswcr.2024.02.002.

4. Татаринцев, В.Л. Оценка агроэкологического состояния агроландшафтов для повышения их устойчивости / В.Л. Татаринцев, Л.М. Татаринцев, Ф.К. Ермеков, Ю.С. Лисовская // Устойчивое развитие горных территорий. – 2022. – Т. 14. – № 1. – С. 76-87. https://doi.org/10.21177/1998-4502-2022-14-1-76-86.

5. Tursynbaev, N.A. Assessment of the environmental state and sustainability of agrolandscape at the local level / N.A. Tursynbaev, I.V. Kuzhevskaya, L.M. Tatarintsev, A.A. Оspanova // Sustainable Development of Mountain Territories. -2023.-Vol.15.-№3.P. 662–671. https://doi.org/10.21177/1998-4502-2023-15-3-662-671.

6. Fischer, G., Nachtergaele, F., Prieler, S., Teixeira, E., Tóth, G., Wiberg, D., van Velthuizen, H. Global Agro-Ecological Zones (GAEZ v5). Methodology and Results. Rome: FAO & IIASA [Electronic resource]. -2025. Available at: https://www.gaez.iiasa.ac.at/docs/GAEZ_Model_Documentation.pdf (date of access: 15.09.2025).

7. Grass, I. Combining land-sparing and land-sharing in European landscapes/ I. Grass, P. Batáry, T. Tscharntke//Advances in Ecological Research, Academic Press.2021.Vol.64.P.251-303. https://doi.org/10.1016/bs.aecr.2020.09.002.

8. Mustafayev, Zh. Improvement of the Methodology for the Assessment of the Agro-Resource Potential of Agricultural Landscapes / Zh.Mustafayev, A.Medeu, I.Skorintseva, T Bassova., G Aldazhanova // Sustainability.2024.16(1). P.419-435 https://doi.org/10.3390/su16010419

9. Rau, A. Land degradation in Kazakhstan: regional features and sustainable management approaches/ A. Rau, K. Zhu, B. Nurlan, M. Mirobit, K. Yessenkul, M.H. Bek, A. Nabiollina, Zh.Kurmanbek, Y. Issakov, A. Antal, A. Ujj, L.D. Dávid // Land Use Policy.2023.132.106731. https://doi.org/10.1016/j.landusepol.2023.106731

10. Mehdiyeva, V. Greening and agroecological assessment of the agricultural sector of the Karabakh region/ V. Mehdiyeva, I. Khalilov, F.Eminov // Visnyk of V.N. Karazin Kharkiv National University. Series “Geology. Geography. Ecology”. 2023. № 59. P.298–306. https://doi.org/10.26565/2410-7360-2023-59-21

11. Wezel, A. Agroecological principles and elements and their implications for transitioning to sustainable food systems: A review / A. Wezel, B. Gemmill-Herren, R. Bezner Kerr, E. Barrios, A.L.R. Gonçalves, F. Sinclair // Agronomy for Sustainable Development. 2020. Vol. 40.No.40.P.812-825. https://doi.org/10.1007/s135 93-020-00646-z.

12. Sánchez, A. C. Financial profitability of diversified farming systems: A global meta-analysis / A.C. Sánchez, H.N. Kamau, F. Grazioli, S.K. Jones // Ecological Economics. 2022. Vol. 201. Article 107595. https://doi.org/10.1016/j.ecolecon.2022.107595.

13. Tsymbarovich, P. Soil erosion: An important indicator for the assessment of land degradation neutrality in Russia / P. Tsymbarovich, G. Kust, M. Kumani, V. Golosov, O. Andreeva // International Soil and Water Conservation Research. 2020. Vol. 8.No. 4. P. 418–429. https://doi.org/10.1016/j.iswcr.2020.06.002.

14. Оспанова, А.А. Охрана сельскохозяйственных угодий на основе агроэкологического зонирования/ А.А. Оспанова, Н.Л Озеранская, В.Л. Татаринцев // Исследования, результаты. -2025. №1 (105). С. 303-312. https://doi.org/10.37884/1-2025/34

15. Татаринцев, В.Л. Управление устойчивостью агроландшафтов посредством оценки экологических условий/ В.Л Татаринцев, А.А. Оспанова, Б.Г. Джаманкулова, О.С. Музыка // Вестник науки Казахского агротехнического исследовательского университета им. С. Сейфуллина.2024. -№ 4 (123). С. 110-121. /10.37884/1-2025/34. https://doi.org/10.51452/kazatu.2024.4(123).1781