Астық шаруашылықтарының тиімді қызметі: зерттеу әдістері

Мақсаты – көрсеткіштердің коэффициенттік мониторингін параметрлік емес шектік тәсілдермен біріктіретін және іске асырылмаған өндірістік резервтерді айқындауға мүмкіндік беретін астық бағытындағы ауылшаруашылық кәсіпорындарының экономикалық тиімділігін валидтеудің әдістемелік құралдарын негіздеу және апробациялау. Әдістері – бірыңғай өлшемшарттар бойынша салыстыру механизмдерін жүйелеу үшін салыстырмалы талдау; индекстік параметрлерді шектік сипаттамамен салыстыру кезінде – Спирменнің дәрежелік корреляциясы; өндіріс ресурстарын анықтау үшін контемпоральды және уақытаралық шекараларда шығысқа бағытталған BCC-моделі бар жұмыс істеу ортасын зерттеу; оңтайлы көлемді белгілеу кезінде – масштабтың практикалық пәрменділігін декомпозициялау; технологиялық және басқарушылық құраушыларды бөлу үшін – Малмквист индексі; робастылықты тексеру қысқартылған таңдамада орындалды. Нәтижелері – 2021-2025 жж. бойынша 12 астық себетін өңірдің ресми деректерін диагностикалау контемпоральды межеде 0,870 және уақытаралық межеде 0,654 орташа техникалық нәтижелілікті көрсетті. 2025 ж. орташа өнімділік 0,809-ды құрады, яғни өнім шығару қосымша қаражатсыз 23,6 %-ға арттырылуы мүмкін. Ауқымдылық әсері 0,824-ті құрады: он екі округтің тоғызы тапсырмаларды оңтайлы ауқымнан тыс орындайды. Малмквист индексінің орташа жылдық мәні технологиялық компоненттің басым болуымен (1,023-ке қарсы 1,163) 1,190-ға жетті, дегенмен ауа райының құбылмалылығына байланысты абайлап интерпретациялауды талап етеді. Тек Қызылорда облысы ғана нәтижені өзгертпей, рейтингті 0,935-ке дейін арттырады. Шектік бағалаудың өнімділікпен дәрежелік корреляциясы – 0,561, ресурстар қайтарымымен – 0,381, өзіндік құнмен – 0,336 және рентабельділікпен – 0,331 деңгейінде. Қорытынды – коэффициенттік индикаторлар шектік өлшеулердің бірлескен дәрежелік вариациясының шамамен 11-31%-ын қайта жаңғыртады, бұл оларды баламалы емес, кешенді қолдануды дәлелдейді.

1. Бюро национальной статистики Агентства по стратегическому планированию и реформам Республики Казахстан [Электронный ресурс]. – 2026. – URL: https://www.stat.gov.kz (дата обращения: 10.06.2026).

2. Карымсакова, Ж.К. Инновационное развитие АПК: проблемы и стратегия их решения / Ж.К. Карымсакова, У.К. Керимова, Y. Deliana // Проблемы агрорынка. – 2024. – №2. – С. 14–24. https://doi.org/10.46666/2024-2.2708-9991.01

3. OECD. Agricultural Policy Monitoring and Evaluation 2025 / OECD. – Paris: OECD Publishing, 2025. – 674 p. https://doi.org/10.1787/a80ac398-en

4. Сеитов, С.К. Совокупная факторная производительность и субсидирование аграрного сектора Казахстана / С.К. Сеитов // Журнал Новой экономической ассоциации. – 2025. – №3(68). – С. 188–215. https://doi.org/10.31737/22212264_2025_3_188-215

5. Kyrgiakos, L.S. A systematic literature review of data envelopment analysis implementation in agriculture under the prism of sustainability / L.S. Kyrgiakos, G. Kleftodimos, G. Vlontzos, P.M. Pardalos // Operational Research International Journal. – 2023. – Vol. 23. – No. 1. – Article 7. https://doi.org/10.1007/s12351-023-00741-5

6. Kouriati, A. The Impact of Data Envelopment Analysis on Effective Management of Inputs: The Case of Farms Located in the Regional Unit of Pieria / A. Kouriati, A. Tafidou, E. Lialia, A. Prentzas, C. Moulogianni, E. Dimitriadou, T. Bournaris // Agronomy. – 2023. – Vol. 13. – No. 8. – Article 2109. https://doi.org/10.3390/agronomy13082109

7. Baion, Y.M. Comparative performance of agricultural productivity in 44 SSA countries for a period of 59 years (1961–2019): A Malmquist productivity index approach / Y.M. Baion, W. Yunxia, E.H. Foday Jr., C. Jianmin, L. Chuanfu, O. Agyeman // PLoS ONE. – 2023. – Vol. 18. – No. 7. – Article e0284461. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0284461

8. Radmand, H. Efficiency analysis of wheat production in Baghlan Province: a data envelopment analysis (DEA) based approach / H. Radmand, F. Eshraghi, A. Keramatzadeh, H. Rezaei // Discover Food. – 2025. – Vol. 5. – No. 1. – Article 153. https://doi.org/10.1007/s44187-025-00436-0

9. Aljohani, E.S. Analyzing technical efficiency in cereal production across selected European Union countries / E.S. Aljohani, B. Chidmi // Sustainability. – 2024. – Vol. 16. – No. 2. – Article 546. https://doi.org/10.3390/su16020546

10. Addis, A.K. Sustainability and efficiency analysis of 42 countries: super efficiency SBM in DEA / A.K. Addis // Ecological Indicators. – 2025. – Vol. 170. – Article 113767. https://doi.org/10.1016/j.ecolind.2025.113767

11. Vărzaru, A.A. Digital revolution in agriculture: using predictive models to enhance agricultural performance through digital technology / A.A. Vărzaru // Agriculture. – 2025. – Vol. 15. – No. 3. – Article 258. https://doi.org/10.3390/agriculture15030258

12. Stroparo, T.R. The territorial dimension of innovation in family farming / T.R. Stroparo, N. Floriani // Revista de Gestão Social e Ambiental. – 2025. – Vol. 19. – No. 11. – Article e011584. https://doi.org/10.24857/rgsa.v19n11-025

13. Dooranov, A. Adaptation of strategic innovation management to regional sustainable development / A. Dooranov, F. Kang, N. Rasulova // Social Sciences & Humanities Open. – 2026. – Vol. 13. – Article 102658. https://doi.org/10.1016/j.ssaho.2026.102658

14. Турсын, Е. Анализ экономической эффективности инвестирования в сельскохозяйственные проекты Восточно-Казахстанской области и разработка стратегий для повышения доходности / Е. Турсын, А. Хойч // Статистика, учет и аудит. – 2025. – №3(98). – С. 156–173. https://doi.org/10.51579/1563-2415.2025.-3.1

15. Таубаев, А.А. Проблемы и перспективы внедрения наукоемких инновационных технологий в АПК Казахстана / А.А. Таубаев, Б.М. Жукенов, Е.И. Борисова, Ю.М. Сайфуллина // Вестник НИЦ корпоративного права, управления и венчурного инвестирования Сыктывкарского государственного университета. – 2020. – №3. – С. 106–113. https://doi.org/10.34130/2070-4992-2020-3-106

16. Родинка, О.С. Формирование комплексного методического подхода к оценке экономической эффективности инновационной деятельности АПК / О.С. Родинка // Прикладные экономические исследования. – 2025. – №6. – С. 76–85. https://doi.org/10.47576/2949-1908.2025.6.6.009

17. Бектаев, А.Б. Экономическая эффективность внедрения инновационных технологий в аграрные предприятия: международный опыт и модель для Казахстана / А.Б. Бектаев, Г.К. Сапарова, М.С. Райхан, А.Ж. Атызова, С.В. Беспалый, Б.М. Серикбаева // Вестник университета «Туран». – 2025. – №4. – С. 50–68. https://doi.org/10.58805/kazutb.v.4.29-1114