Аумақтық жоспарлау схемаларындағы ауылдық аумақтардың жер-ресурстық активтері

Мақсаты - ғылыми тәжірибеде қолданылатын жер-ресурстық әлеуеттің негізгі құрамдас бөліктерін зерделеу, корреляция коэффициенттерін талдау және ауыл шаруашылығы мақсатындағы жерлерді басқару тиімділігін бағалау бойынша ұсыныстар әзірлеу.

Әдістері – корреляциялық зерттеу әртүрлі факторлардың әсер ету дәрежесі бойынша аумақтарды салыстыруға және жер қорын қалыптастырудың аймақтық ерекшеліктерін анықтауға мүмкіндік берді. Data Envelopment Analysis жұмыс істеу ортасын қарау негізінде қолда бар жер, еңбек, қаржы және табиғи ресурстарды пайдалану кезінде өңірлердің экономикалық қайтарымы айқындалды. Ғылыми жұмыс MaxDEA LIFE (v122) бағдарламасында орындалды.

Нәтижелер – бұл жобаны қолдану тиімсіздікті негіздеуді және жер резервтерінің құрамын жақсарту мәселелерін шешуді жеңілдетеді. Бірқатар ауылдық аудандар ауылшаруашылық жерлерін тиімді пайдаланатыны анықталды, басқа салалар үшін жерді пайдаланудың практикалық құндылығын арттыру, ұтымды модельдерге назар аудару қажеттілігі көрсетілген. Бұл ауыл шаруашылығы жерлерін басқару механизмдерінің сапасын, жер бедерінің теңгерімді түрлендіруді қамтамасыз етудегі көрсеткіштердің рөлін көтереді.

Қорытындылар – жер-ресурстық базаны реттеуді оңтайландыру тұтастай алғанда ауылдың дамуына, оның инфрақұрылымын қалыптастыруға, халықты жұмыспен қамтуды қамтамасыз етуге, өмір сүру деңгейінің өсуіне тікелей әсер ететіні дәлелденді. Бұған еңбек контингентінің болуымен, ауыл шаруашылығы өндірісіндегі инвестициялық және инновациялық белсенділікті арттырумен байланысты проблемаларды шешу арқылы қол жеткізіледі. Мемлекеттік құрылымдардың, ауыл шаруашылығы тауарын өндірушілердің, агробизнестің өзара іс-қимылы талап етіледі. Бұл шығарылатын өнім көлемін ұлғайтуға, аграрлардың қаржылық жағдайын тұрақтандыруға, өңірлік экономиканы нығайтуға және республиканың азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз етуге ықпал ететін болады. Болашақта машиналық аналитикалық әдістерді қолдану және ауылшаруашылық аудандарын болжау мүмкіндіктерін кеңейте отырып, аумақтық жоспарлау схемалары мен ауылдық жерлерді дамыту стратегияларын жобалау кезінде нақтылау мүмкін болады. Алынған нәтижелер бұдан әрі ғылыми-зерттеу қызметінде және оқу процесінде пайдаланылуы мүмкін.

1. Чирухин, А.В. Методологические подходы к определению земельно-ресурсного потенциала / А.В. Чирухин // Корпоративное управление и инновационное развитие экономики Севера: Вестник Научно-исследовательского центра корпоративного права, управления и венчурного инвестирования Сыктывкарского государственного университета. - 2021. - Т. 1. - Вып. 1. - С. 74-79. https://doi.org/10.34130/2070-4992-2021-1-1-74.

2. Хлыстун, В.Н. Роль землеустройства в организации рационального использования и охраны земельного потенциала страны / В.Н. Хлыстун // Плодородие.– 2024.– №3. – С. 5-9. https://doi.org/10.24412/1994-8603-2024-3138-5-9.

3. Иванова, Н.В. Обзор методик оценки потенциала региональных инновационных систем/ Н.В. Иванова// ЭФО: Экономика. Финансы. Общество.- 2022.- №3.- С. 50-58. https://doi.org/10.24412/2782-4845-2022-3-50-58.

4. Богданов, В.Л. Организация использования ресурсного потенциала территорий: учебное пособие / В.Л. Богданов, В.В. Гарманов, А.Р. Грик. - Санкт-Петербург: СПбГАУ, 2023. - 102 с.

5. Джангарашева, Н.В. Приоритетные направления рационального использования земельных ресурсов на примере Северного Казахстана / Н.В. Джангарашева, Т. Таипов, А. Кизимбаева // Проблемы агрорынка. - 2025. - №2. - С. 117-128. https://doi.org/10.46666/20252.2708-9991.10.

6. Ермеков, Ф.К. Земельно-ресурсный потенциал Северо-Казахстанской области / Ф.К. Ермеков, С.С. Абдыгалиева, Н.В. Джангарашева, А.Д. Омарбекова, Г.Е. Ахметкеримова, Б.Е. Дабылова // Исследования, результаты. - 2025. - №1(105). - С. 236-247. https://doi.org/10.37884/1-2025/28с.236-246.

7. Mikhailova, E.A. Assessing Potential Land and Soil for Nature-Based Solutions (NBS) for United Nations (UN) Initiatives: An Example of the Contiguous United States of America (USA) / E.A. Mikhailova, H.A. Zurqani, L. Lin, Z. Hao, C.J. Post, M.A. Schlautman, G.C. Post, N. Landis, L.C. Roberts, G.B. Shepherd // Earth. - 2025. - Vol. 6. - Issue 1. - Article 6010017. https://doi.org/10.3390/earth6010017.

8. Hake, A.A. Drivers and implications of land use land cover change in Wof–Washa forest and its surroundings, Amhara region, Ethiopia / A.A. Hake, S. Damene, A. Deche // Discover Sustainability. - 2026. - Vol. 7. - Article 387. https://doi.org/10.1007/s43621-026-02744-6.

9. Dheeraj, V.P. Spatiotemporal analysis of land use changes and their impact on surface temperature in Korba coalfield region, India using remote sensing and GIS technique / V.P. Dheeraj, C.S. Singh, A.K. Sonka // Environment, Development and Sustainability. - 2026. - Vol. 3. - Article 232. https://doi.org/10.1007/s10668-02607376-4.

10. Eneche, P.S.U. Landscape character assessment of Nigeria: A machine-assisted learning approach / P.S.U. Eneche, Y. Zeng, F. Atun, F. Ujoh, K. Pfeffer // Land Use Policy. - 2026.- Vol. 167.-Article 108049. https://doi.org/10.1016/j.landusepol.2026.108049.

11. Lerata, L. Improving land cover change modeling with machine learning: comparative analysis of SVM and XGBoost in Lesotho Lowlands / L. Lerata, P. Mhangara, E. Gidey // Environmental Systems Research. - 2026. - Vol. 15. - Article 16. https://doi.org/10.1186/s40068-02600465-3.

12. Alphonso, R. Integrated environmental and economic trade-offs in rice cultivation in emerging economies using a life cycle approach / R. Alphonso, T.D. Arumugam, V.R.S. Cheela // Discover Environment. - 2026. - Vol. 4. - Article 47. https://doi.org/10.1007/s44274-026-00546-1.

13. Demirel, A.N.S. Investigation of the Wheat Production Dynamics Under Climate Change via Machine Learning Models / A.N.S. Demirel // Sustainability. - 2025. - Vol. 17. - Issue 5. - Article 1832. https://doi.org/10.3390/su17051832.

14. Atieh, A.A. Digital transformation and technological capabilities in achieving sustainable development goals in emerging countries / A.A. Atieh, A.F. Hijazin, S.M. Alshdaifa, E.F. Hasan // Discover Sustainability. - 2026. - Vol. 7. - Article 383. https://doi.org/10.1007/s43621-02602739-3.

15. Сводный аналитический отчет о состоянии и использовании земель Республики Казахстан. Астана, 2024. - 368 с.