Қазақстан ауылының инклюзивті қалыптасуы: әлеуметтік-экономикалық векторлар

Теңсіздіктің төмендеуімен және әлеуметтік-мәдени әділеттіліктің нығаюымен қатар жүретін әлеуметтік осал топтарды қоса алғанда, ауыл халқының барлық санаттары үшін тең мүмкіндіктерді қамтамасыз етуге бағытталған Қазақстан Республикасының ауылдық жерлерін инклюзивті дамытудың әлеуметтік-экономикалық аспектілері қаралды.

Мақсаты - инклюзивті түрлендіру контексінде республиканың ауылдық аумақтарының әлеуметтік проблемаларын талдау, ауылдық аудандарды жаңғыртудың орнықты динамикасының басымдықтарын анықтау.

Әдістері – салыстырмалы және жүйелі талдау, ғылыми әдебиеттерді жалпылау, статистикалық деректерді өңдеу қазақстандық ауылдың әлеуметтік-экономикалық жай-күйін кешенді бағалау үшін қолданылды. Бұл тұрғыда ауыл тұрғындарының жұмыспен қамтылу көрсеткіштері, табыстары, әлеуметтік инфрақұрылымның, білім беру мен денсаулық сақтаудың қолжетімділігі, мемлекеттік қолдаудың қолданыстағы механизмдері қарастырылды.

Нәтижелер - әлеуметтік және инженерлік кешендердің жеткіліксіз деңгейін, сапалы әлеуметтік бағдарланған қызметтерге қолжетімділіктің шектелуін және ауыл тұрғындарының әл-ауқат дәрежесінде сақталып отырған айырмашылықты ескере отырып, инклюзивті ілгерілеуді тежейтін негізгі факторлар белгіленді. Ауылдық өңірлерді нығайтуға бағытталған қолданыстағы мемлекеттік бағдарламалардың нәтижелілігін бағалауға ерекше назар аударылды. Зерттеу негізінде адами капиталдың өсуіне, әлеуметтік және экономикалық мүмкіндіктердің қолжетімділігін арттыруға, ауылдық жерлерде еңбек ресурстары мен кәсіпкерлікті қолдауға бағытталған мемлекеттік саясатты жетілдіру бағыттары ұсынылды. Қорытындылар - нәтижелі шараларды іске асыру ауылдық аумақтардың әлеуметтік-экономикалық инклюзивтілігінің ауқымын ұлғайтуға, ауыл халқының өмір сүру жағдайларын жақсартуға және өңірлік тепе-теңдік үшін мүмкіндіктер жасауға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, инклюзивті даму экономикалық тиімділік, әлеуметтанулық теңдік және аумақтық тепе-теңдік арасындағы байланысты қамтамасыз ететін интеграциялық функцияны орындайтын механизм ретінде ұсынылған. Бұл аспектінің жалпы ел үшін жоғары маңыздылығы одан әрі ғылыми зерттеулер жүргізуді және практикалық ұсыныстарды әзірлеуді талап етеді. 

1. Ferdousi, F. Role of social business in women entrepreneurship development in Bangladesh: perspectives from Nobin Udyokta projects of Grameen Telecom Trust / F. Ferdousi, P. Mahmud // Journal of Global Entrepreneurship Research.- 2019. – Vol. 9. – Article 58. https://doi.org/10.1186/s40497-019-0184-0

2. Tedioli, F. Exploring italian agritourism: a model of sustainable rural development [Electronic resource].- 2025. Available at: https://www.tedioli.com/en/italian-agritourism-sustainable-development/?utm_source (date of access: 16.03.2026).

3. Zanetti, B., Verrascina, M., Licciardo, F., Gargano, G. Agritourism and farm diversification in Italy: What have we learned from COVID-19? [Electronic resource].- 2022. Available at: https://doi.org/10.3390/land11081215 (date of access: 16.03.2026).

4. Social Entrepreneurship Network in the Baltic Sea Region Smart Villages – A New Approach for Developing Rural Communities [Electronic resource].-2018-.Available at: https://www.socialenterprisebsr.net/2018/11/smart-villagesa-new-approach-for-developing-rural-communities/ (date of access: 16.03.2026).

5. OECD. Rural Well-being: Geography of Opportunities [Electronic resource]. - 2020. Avail- able at: https://www.oecd.org (date of access: 13.04.2026). https://doi.org/10.1787/d25cef80-en

6. Gómez, J.C., Andrade, R.F. Agricultura familiar e Circuitos Curtos de Comercialização: experiências organizacionais na Colômbia e no Brasil. FAO [Electronic resource].- 2021. Available at: https://www.brasil.un.org/pt-br/152052cartilha--apresenta--recomenda%C3%A7%C3%B5es-para--fortalecer--agricultura-familiar-na-col%C3%B4mbia (date of access: 14.04.2026).

7. Joint project of the Ministry of Economy and Finance of the Republic of Uzbekistan and UNDP Global experience in rural development emphasizes inclusive community participation and infrastructure improvements [Electronic resource].- 2022. Available at: https://www.undp.org/ru/uzbekistan/projects/ustoychivoe-razvitieselskoy-mestnosti?utm_source (date of access: 17.03.2026).

8. United Nations. Global Sustainable Development Report 2023 [Electronic resource].2023. Available at: https://www.sdgs.un.org/gsdr/gsdr2023 (date of access: 17.03.2026).

9. FAO. UNECACC-AA. The Role of Rural Development in Achieving the SDGs. Rome: Food and Agriculture Organization of the United Nations [Electronic resource].-2019. Available at: https://www.un.org/development/desa/dspd/wpcontent/uploads/sites/22/2019/03/FAO-endingextreme-rural-poverty-1.pdf (date of access: 17.03.2026).

10. Об утверждении Концепции инклюзивной политики в Республике Казахстан на 2025–2030 годы [Электронный ресурс]. - 2024 – URL: https://www.adilet.zan.kz/rus/docs/P2400001143 (дата обращения: 17.03.2026).

11. Инклюзивное образование стало приоритетом госполитики в Казахстане [Электронный ресурс]. – 2026 - URL: https://www.inbusiness.kz/index.php/ru/last/inklyuzivnoe-obrazovanie--stalo-prioritetom-gospolitiki-v-kazahstane (дата обращения: 17.03.2026).

12. Реализация проекта "Ауыл – Ел бесігі": внесены изменения [Электронный ресурс]. - 2026 - URL: https://www.zakon.kz/pravo/6515482-realizatsiya-proekta-auyl--el-besg-vneseny-izmeneniya.html (дата обращения: 06.04. 2026).

13. Об утверждении национального проекта "Сильные регионы - драйвер развития страны" [Электронный ресурс]. - 2023 - URL: https://www.zakon.uchet.kz/rus/history/P2100000729/22.09.2023 (дата обращения: 6.04.2026).

14. Об утверждении Концепции развития агропромышленного комплекса Республики Казахстан на 2021 – 2030 годы [Электронный ресурс] - 2024 - URL: https://www.zakon.uchet.kz/rus/history/P2100000960/28.02.2024 (дата обращения: 6.04.2026).

15. Samruk-Kazyna Trust. Годовой отчет о социальных проектах и инклюзивных инициативах [Электронный ресурс].- 2024.- URL: https://www.sk.kz/ar2024/ru/charitable-activities.html (дата обращения: 17.03.2026).

16. Социальный Кодекс Республики Казахстан. - 2023 [Электронный ресурс]. – 2024. - URL: https://www.zakon.uchet.kz/rus/docs/K2300000224 (дата обращения: 17.03.2026).