Қазақстан Республикасының астықты қайта өңдеу кәсіпорындарының экспорттық мүмкіндіктері: бағалау әдістемесі

Астықты қайта өңдеу өнімдерінің экспортын дамыту Қазақстанның агроөнеркәсіптік кешенінің бәсекеге қабілеттілігін арттырудың басым бағыттарының бірі болып табылады. Жеткілікті шикізат базасы мен сыртқы нарықтардағы тұрақты сұранысқа қарамастан, астықты қайта өңдеу кәсіпорындарының экспорттық механизмдері толық көлемде тартылмаған. Себептердің бірі – ішкі ресурстарды және экспорттық қызметті жүзеге асыру жағдайларын ескере отырып, шаруашылық жүргізуші субъектілердің экспорттық әлеуетін кешенді зерттеуге мүмкіндік беретін бірыңғай әдіснамалық тәсілдің болмауы. Мақсаты – интегралдық көрсеткіш негізінде дәнді дақылдарды өнеркәсіптік өңдеу бойынша өндірістік кешендердің сыртқы экономикалық мүмкіндіктерін бағалау әдістемесін әзірлеу. Әдістері – сыртқы сауда резервтерін зерттеу үшін жүйелік, салыстырмалы және экономикалық-статистикалық талдау; параметрлердің маңыздылығын салыстыру және анықтау кезінде – нормалау, бағалау сараптамасы; халықаралық сауданың трансшекаралық динамикасы деңгейін белгілеу үшін – интегралдық сипаттама зерттеудің әдістемелік негізін құрады. Өлшемшарттар жүйесін қалыптастыру кезінде Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі Ұлттық статистика бюросының, Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігінің, Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі Мемлекеттік кірістер комитетінің, Trade Map халықаралық деректер базасының деректері, сондай-ақ астықты қайта өңдеу құрылымдарының қаржылық есептілігі пайдаланылды. Нәтижелері – өндірістік, қаржылық, нарықтық және кадрлық капитал, сондай-ақ астық өнімдерінің бәсекеге қабілеттілігі метрикаларын қамтитын республиканың астықты қайта өңдеу компанияларының мемлекетаралық стратегиялық қорларын диагностикалаудың кешенді механизмі қалыптастырылды. Қорытынды – әдістемені апробациялау оның практикалық құндылығын дәлелдеді, бөгеуші факторларды анықтауға, оны талдамалық әзірлемелер жүргізу және астықты қайта өңдеу индустриясының тиімділігін арттыруға бағытталған басқарушылық шешімдер қабылдау кезінде іске асыруға ықпал етті.

1. Джолдасбаева Г.К. Экспорт продукции зерноперерабатывающих предприятий / Г.К. Джолдасбаева, Л.М. Есахметова // Проблемы агрорынка. – 2020. – N.2.- С. 126–133.

2. Goldooz, A. Assessing the impact of digitalisation on the export performance of Iranian SMEs: the mediating role of export readiness / A. Goldooz, A. Zakery // International Journal of Globalisation and Small Business. – 2024. – Vol. 14.- No. 1. – P. 86–106. https://doi.org/10.1504/IJGSB.2024.138681

3. Riabenko, V. Peculiarities of formation of production potential of food industry enterprises / V. Riabenko, O. Balan, Y. Polishko // Ukrainian Journal of Applied Economics and Technology. – 2024. – № 4. – P. 17–23. https://doi.org/10.36887/2415-8453-2024-4-2

4. Gerschewski, S. Ready to export? The role of export readiness for superior export performance of small and medium-sized enterprises / S. Gerschewski, J. Scott-Kennel, Е. Rose // The World Economy. – 2020. – Vol. 43.- No. 5. – P. 1253–1276. https://doi.org/ 10.1111/twec.12928

5. Singh, V.K. Green export strategies and SMEs export performance: mediating roles of innovation, readiness, and activities / V.K. Singh, A. Keshari, D. Singh, P.C. Singh, A. Gautam // Journal of Innovation and Entrepreneurship. – 2024. – Vol. 13.- Issue 1. – P. 1–33. https://doi.org/ 10.1186/s13731-024-00451-y

6. Batyuk, R. Peculiarities of the economic assessment of the development of the export potential of agricultural enterprises // Scientific Messenger of Lviv National University of Veterinary Medicine and Biotechnologies. Series: Economical Sciences. – 2022. – Vol. 24.-N 99. – P. 25–30. https://doi.org/10.32718/nvlvete9905

7. Рузанов, Д. С. Комплексная оценка экспортного потенциала предприятий / Д. С. Рузанов, П. А. Шелупанова, А. Г. Сабанов // Вестник Тюменского государственного университета. Социально-экономические и правовые исследования. – 2025. – Т. 11. – № 4 (44). – С. 173–194. https://doi.org/10.21684/2411-7897-2025-11-4-173-194

8. Kırkın, M. Export Potential Index for Textile Industry (EPIT) model proposal with structural equation modelling and application / М. Kırkın, А. Aktepe, В.Toklu // Kybernetes. – 2024. – Vol. 54.- No. 10. – P. 5996–6025. https://doi.org/10.1108/K-11-2023-2485

9. Rodrigo, A.R.A. Munasinghe N.N., Rasanjalee P.H.N. Assessing Export Readiness of the SMEs in Agriculture Sector in Sri Lanka / А.Rodrigo, К.Silva // Sri Lankan Journal of Business Economics. – 2026. – Vol. 15.- No. 1. –Article 9146. https://doi.org/10.31357/sljbe.v15.9146

10. Yesakhmetova, L. Assessing the efficiency of the effect of innovations on the development of grain processing enterprises / L.Yesakhmetova, G. Dzholdasbaeva, A. Saurukova, M. Sauranova, A. Alibekova // Eastern-European Journal of Enterprise Technologies. – 2024. – Vol. 4.-Issue 13. – P. 64–74. https://doi.org/10.15587/1729-4061.2024.308299

11. Khmeleva, G.A. The Assessment of the Potential of Russian Grain Trade in Asian and African Countries: A Gravity Model Approach / G. Khmeleva, A. Shcherbak, E. Kuzubov, A. Tikhomirov // Sustainability. - 2025. - Vol. 17. - No. 2. – Article 413. https://doi.org/10.3390/su17020413

12. Галкина, Е.В. Ранжирование вариантов управленческих решений / Е. Галкина // Международный научно-исследовательский журнал. - 2020. - № 10(100). - Ч. 1. - С. 134-137. https://doi.org/10.23670/IRJ.2020.100.10.025

13. Бюро национальной статистики Агентства по стратегическому планированию и реформам Республики Казахстан. Статистические материалы [Электронный ресурс].-2025.-URL: https://www.stat.gov.kz (дата обращения: 12.06.2026).

14. Graffelman, J. Improved Approximation and Visualization of the Correlation Matrix / J. Graffelman, J. de Leeuw // The American Statistician. - 2023. - Vol. 77. - No. 4. - P. 432-442. https://doi.org/10.1080/00031305. 2023.2186952

15. Gron, O. Assessment of the Enterprise Export Potential / O. Gron, O. Sikalenko // Galician Economic Journal. – 2021. – Vol. 73.- No. 6. – P. 115–122. https://doi.org/10.33108/galicianvisnyk_tntu2021.06.115

16. Devyatkin, D. Methods for Mid-Term Forecasting of Crop Export and Production / D. Devyatkin, Y. Otmakhova // Applied Sciences. - 2021. - Vol. 11. - No. 22. - Article 10973. https://doi.org/10.3390/app112210973

17. Popescu, L. Study on the Evolution and Forecast of Agricultural Raw Material Exports in Central and Eastern European Emerging Economies / L. Popescu, M. Găman, L.-S. Mihai, M. Mihai, C. Drăgan // Agriculture. - 2025. - Vol. 15. - No. 17. – Article 1811. https://doi.org/10.3390/agriculture15171811