Ауылдық инфрақұрылым: алшақтықтардан аграрлық саланың теңгерімді жүйесіне және өмір сүру сапасын арттыруға өту

Мақсаты – ауылдық аумақтардың инфрақұрылымдық алшақтықтары агроөнеркәсіптік кешеннің дамуы мен Қазақстан халқының өмір сүру сапасына қалай әсер ететінін белгілеу. Әдістері – ауылдық инфрақұрылым, аграрлық секторды трансформациялау және rural well-being мәселелері бойынша 2020-2025 жж. заманауи әдебиеттерді салыстырмалы талдау, осы негізде зерттеулердің негізгі бағыттары жүйеленді. Практикалық бөлім үшін индекстік әдіс, min-max нормализациялау, аумақтарды матрицалық тұрғыландыру және стандартталған көрсеткіштердің жылу картасы пайдаланылды. Құрылымдық теңгерімсіздіктің интегралдық индексі сумен жабдықтау, жол желісі және Интернетке қолжетімділік бойынша деректер негізінде құрылды. Нәтижелі өлшемшарттар ретінде АӨК өнімінің нақты көлем индексі және Regional Well-Being Index қолданылды. Нәтижелері – әдебиеттерде инфрақұрылымның аумақтық теңсіздік факторы ретінде жиі қарастырылатыны, алайда республика үшін ауылдық жердегі материалдық-техникалық база, аграрлық саланы нығайту және ауыл өмірінің қажетті стандарттары арасындағы байланыс әлі де жеткілікті түрде зерттелмегені көрсетілді. Эмпирикалық талдау әлеуметтік және инженерлік қызметтердің тапшылық деңгейі мен агроөнеркәсіптік өндіріс динамикасы арасындағы тұрақты кері байланысты айқындады. Инфрақұрылымдық теңгерімсіздігі жоғары ауылдық елді мекендер ауылдағы түрлендірулердің әлсіз индикаторларын жиі көрсететіні белгіленді. Ауыл тұрғындарының әл-ауқаты бойынша күрделірек жағдай байқалады. Бірқатар аудандарда күтілетін теріс корреляция байқалады, алайда ол әмбебап сипатқа ие емес. Қорытынды – инфрақұрылымдық әркелкіліктің агроөнеркәсіптік кешен көлемін арттыруға теріс әсері туралы гипотеза расталды. Инфрақұрылымдық асимметрияның әлеуметтік қамсыздандыруға әсері туралы теория ішінара дәлелденді. Алынған нәтижелер ауылдық елді мекендердің инфрақұрылымдық жай-күйі ауылдық аумақтардың орнықтылығының маңызды факторы болып табылатынын және аграрлық әрі өңірлік саясаттың маңызды құралы ретінде қарастырылуы тиіс екенін көрсетеді.

1. OECD. Rural Well-Being: Geography of Opportunities. – Paris: OECD Publishing, 2020. – 180 p.

2. Viccaro, M. Rural planning? An integrated dynamic model for assessing quality of life at a local scale / M. Viccaro, S. Romano, C. Prete, M. Cozzi // Land Use Policy. – 2021. – Vol. 111. – Article 105742. https://doi.org/10.1016/j.landusepol.2021.105742

3. Beltramo, R. Quality of Life in Rural Areas: A Set of Indicators for Improving Wellbeing / R. Beltramo, G. Peira, G. Pasino, A. Bonadonna // Sustainability. – 2024. – Vol. 16.- No. 5. – Article 1804. https://doi.org/10.3390/su16051804

4. Yuan, S. Increase or Reduce: How Does Rural Infrastructure Influence Rural Welfare and Poverty? / S. Yuan, T. Liu, J. Li // Agriculture. – 2024. – Vol. 14.- No. 12. – Article 2296. https://doi.org/10.3390/agriculture14122296

5. Gautam, S.K. On the Road to a Better Life? Rural Road and Economic Development in Albania / S.K. Gautam, A. Dinar // The European Journal of Development Research. – 2025. – Vol. 37. – Issue 6. – P. 1071-1098.

6. Zhang, Y. Digital Infrastructure and Agricultural Global Value Chain Participation: Impacts on Export Value-Added / Y. Zhang, L Ma // Agriculture. – 2025.– Vol.15.-No. 15. – Article 1588. https://doi.org/10.3390/agriculture15151588

7. Rodríguez-Pose, A. Assessing Regional Inequalities in Kazakhstan through Well-Being / A. Rodríguez-Pose, F. Bartalucci, B. Kurmanov, G. Rau // Asian Development Review. – 2024. – Vol. 41.- N 1. – P. 301-333. https://doi.org/10.1142/S0116110524500033

8. Moldabekova, A. Household Deprivation in Kazakhstan: A Factor Analysis of Regional Disparities / A. Moldabekova, A. Satybaldin, A. Omir, E. Sadykov, A. Beimisheva // Societies. – 2025. – Vol. 15.- No. 9. – Article 254. https://doi.org/10.3390/soc15090254

9. Calderón, C. Infrastructure development, growth, and inequality: Evidence from developing countries / C. Calderón, C. Cantu, P. Chuhan-Pole // Journal of Development Economics. – 2023. – Vol. 161. – Article 102990.

10. Zhang, X. Escalation of rural poverty and agricultural productivity nexus: The role of rural infrastructure / X. Zhang, S. Rashid, K. Ahmad, A. Ahmed // World Development. – 2022. – Vol. 151. – Article 105726.

11. Ouedraogo, A.R. Diversifying to alleviate poverty? A bibliometric analysis of multidimensional poverty and rural development / A.R. Ouedraogo // Cogent Social Sciences. – 2025. – Vol. 13. – Issue 1. – Article 2587504.

12. Шильманова, А.М. Сельское хозяйство южных регионов Казахстана: ресурсный потенциал, инновации / А.М. Шильманова, Л.Ф. Махмудова, А.Б. Алибекова // Проблемы агрорынка. – 2026. – № 1. – С. 27–39. https://doi.org/10.46666/2026-1.2708-9991.02

13. Бодаухан, К.Б. Внутренняя миграция и её влияние на развитие социальной инфраструктуры сельских территорий Казахстана / К.Б. Бодаухан, Д. Женсхан, А.Ж. Жолмуханова // Проблемы агрорынка. – 2022. – № 4. – С. 115–129. https://doi.org/10.46666/2022-4.2708-9991.21

14. Zhanseitov, A.T. Influence of infrastructure institutions on the dynamics of agricultural production development in Kazakhstan / A.T. Zhanseitov, G. Saparova, A.B. Myrzhykbayeva // Buketov Business Review. – 2024. – Vol. 29.- No. 2(114). – P. 56–63. https://doi.org/10.31489/2024ec2/56-63

15. Сарина, Б.С. Агротуризм в Казахстане как фактор расширения сельской инфраструктуры и повышения качества жизни населения / Б.С. Сарина // Проблемы агрорынка. – 2024. – № 3. – С. 142–153. https://doi.org/10.46666/2024-3.2708-9991.06