Ремануфактуринг – Қазақстан Республикасының солтүстік облыстарындағы ауыл шаруашылығы өндірісінің қалдықсыз технологиясы және цифрландыруды ілгерілету

Мақалада Қазақстанның солтүстік өңірлерінің аграрлық секторына ремануфактурингті енгізу мәселелері қарастырылады. Зерттеудің өзектілігі ауылшаруашылық ресурстарын пайдалану тиімділігін арттыру, экологиялық жүктемені азайту және агроөнеркәсіптік кешенді дамытудың ұзақ мерзімді сценарийлерін қалыптастыру қажеттілігінен туындап отыр. Мақсаты – ауылшаруашылық қалдықтарын қайта өңдеу және осы процестерді басқару нәтижелілігін арттыру үшін екінші реттік өндіріс технологияларын қолдану әлеуетіне баға беру. Әдістері – әртүрлі елдердің ауыл шаруашылығындағы рециклинг ерекшеліктерін айқындау үшін салыстыру тәсілі, АӨК мәселелерін зерттеуде – статистикалық талдау қолданылды, бұл сценарийлік модельдеу негізінде агробизнес-құрылымдарда қайта пайдалану (реутилизация) бойынша ұсыныстар әзірлеуге мүмкіндік берді. Нәтижелері – әртүрлі мемлекеттерде циркулярлық жүйенің іске асырылуы, цифрландыру деңгейі және ауылшаруашылық кәсіпорындарының пайдаланылған атериалдарымен жұмыс істеу механизмдері, биомассаны қайта өңдеудегі және реинжинирингтегі негізгі шектеулер көрсетілді. Циркулярлық моделдер табиғи қорларды оңтайлы игеруге, қосымша өнімдер көлемін қысқартуға және биоэнергетикалық инновациялардың таралуына ықпал ететіні атап өтіледі. Азық-түлік өнімдерін, ауылшаруашылық қалдықтарын дайындау, оларды қайта өңдеу және қайта өңделген субстраттарды қайта айналымға енгізу (рециркуляция) арасындағы өзара байланысты көрсететін циркулярлық механизмнің тұжырымдамалық схемасы негізделді. Қорытынды – аграрлық сфераны ақпараттандыру, биологиялық қалдықтарды қайта өңдеу инфрақұрылымы ауқымын кеңейту және экологиялық бағытталған әдістемелерге институционалдық қолдауды күшейту қажет. Тұйық циклды экономиканың әлеуметтік-экономикалық әсерлері ауылшаруашылық тауар өндірушілерінің экологиялық тәуекелдерін шешуге ықпал етеді. Ресурстық тиімді модификация – бұл жаңа құн құрудың барлық кезеңдеріндегі инновациялар үшін мүмкіндіктер болып табылады, бұл тек жақсы түпкілікті нәтижелер беріп қана қоймай, сонымен бірге оларға материалдық, энергетикалық және табиғатты қорғау шығындарының төмендеуімен қол жеткізуге әкеледі.

1. Geissdoerfer, M. Drivers and barriers for circular business model innovation / M. Geissdoerfer, T. Santa-Maria, J. Kirchherr, C. Pelzeter // Business Strategy and the Environment. - 2023. - Vol. 32.- № 6. - P. 3814-3832. https://doi.org/10.1002/bse.3339

2. Khatami, F. Circular Economy in the AgriFood System at the Country Level—Evidence from European Countries / F.Khatami, E.Cagno, R.Khatami //Sustainability.- 2024.- Vol 16.-Issue 21.-Article 9497. https://doi.org/10.3390/su16219497

3. FAO; INRAE. Enabling Sustainable Food Systems: Innovators’ Handbook. – Rome: Food and Agriculture Organization of the United Nations, 2020. – 202 p. https://doi.org/ 10.4060/ca9917en

4. Ellen MacArthur Foundation. Cities and Circular Economy for Food. – Cowes: Ellen MacArthur Foundation, 2019. - 66p.

5. Stoesser, K. R. Process Optimization for Manufacturing Companies / K. R. Stoesser. - Wiesbaden: Springer Gabler, 2023. - 105 p. https://doi.org/10.1007/978-3-658-39671-8

6. Нурмухаметов, Н.Н. Климаттың өзгеруі жағдайындағы мал шаруашылығындағы айналмалы экономика: негізгі элементтер мен мүмкіндіктер / Н.Н.Нурмухаметов, Б.М.Жакенов, T.M. Сулейменов // Проблемы агрорынка. - 2024. - № 2. - Б. 112-125. https://doi.org/10.46666/2024-2.2708-9991.09

7. Махметова, Д. Ауыл шаруашылығы кәсіпорындарының ауылдық аумақтарды дамыту тиімділігін арттыруға арналған қалдықтарды басқару стратегиясы / Д.Махметова, Э.Тлесова, М.Нуркенова, A. Ауелбекова, Б. Исаева // Қоршаған ортаны басқару және туризм проблемалары. - 2023. - Т. 14.- № 3(67). - Б. 623-631. https://doi.org/10.14505/jemt.v14.3(67).02

8. Kirchherr, J. Conceptualizing the Circular Economy: An Analysis of 114 Definitions / J.Kirchherr, D.Reike, M. Hekkert // Resources, Conservation and Recycling–2018.-№127.–P. 221-232. https://doi.org/10.1016/j.resconrec.2017.09.005

9. ERDE Initiative. Германиядағы ауылшаруашылық пластиктерін қайта өңдеу туралы жылдық есеп [Электрондық ресурс]. – 2024.- URL: https://www.erde-recycling.de (қаралған күні: 15.06.26).

10. Mirzai, S. Application of thematic analysis to identify the role of the circular economy in sustainable supply chain practices / S. Mirzai, S.Shokouhyar // Environment, Development and Sustainability.- 2023. -Vol. 25.- No. 5.- P. 4691–4722. https://doi.org/10.1007/s10668-022-02217-6

11. Kuandykova, E. S. Problems of legal regulation of digital transformation of agriculture of the Republic of Kazakhstan / D. L. Baideldinov, T. Hoffmann // Bulletin of the Karaganda University “Law Series”. - 2023. - Vol. 112.- № 4. - P. 7-17. https://doi.org/10.31489/2023L4/7-17

12. Tsoy, A. Analysis of the Level of Agricultural Development in Kazakhstan: Identifying AgroHubs / A.Tsoy, A. Nurbatsin // Eurasian Journal of Economic and Business Studies. -2024.- Vol 68.-N3. – P. 141-154.

13. Trendzmena.com. Өзбекстандағы Агроөнеркәсіптік техника және модернизация [Электрондық ресурс].-2023.-URL: https://www.trendzmena.com (қаралған күні: 15.06.26).

14. Balkibayeva, A. Агробизнеске арналған цифрлық технологияларды дамыту / Zh. Yerzhanova, A. Zhumagazieva, S.S. Lim // Экономикалық зерттеулер және бизнес әкімшілігі журналы. - 2021. - Т. 135.- № 1. - Б. 103-114. https://doi.org/10.26577/be.2021.v135.i1.010

15. Тіреуов, К.М. Қазақстандағы жеке қосалқы шаруашылықтардың қазіргі жағдайы / К.М. Тіреуов, С.К.Макенова, Ж.З.Төлеубекова, Н.Л.Озеранская, A. E. Агумбаева // С. Сейфуллин атындағы Қазақ агротехникалық зерттеу университетінің ғылым хабаршысы. - 2024. - № 4(123). - Б. 122-131. https://doi.org/10.51452/kazatu.2024.4(123).1809

16. Мисник, O. В. Қазақстанның ауыл шаруашылығындағы шағын және орта кәсіпорындарға арналған цифрлық үрдістер / O. В. Мисник, Г.Ж.Есенова, M.T. Жоламанова // Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің экономикалық сериясы хабаршысы. - 2020. - № 2. - Б. 36-42. https://doi.org/10.32523/2079-620X-2020-2-36-42

17. Toguzova, M. Analysis of the introduction of precision farming elements in East Kazakhstan: problems and prospects of development/ M. Toguzova, B. Shaimardanova, Z. Shaimardanov, Z. A. Assylkhanova, M. Rakhymberdina// International Archives of the Photogrammetry, Remote Sensi ng and Spatial Information Sciences.-2023.-Vol. XLVIII-5/W2.-P.125–130. https://doi.org/10.5194/isprs-archives-XLVIII-5-W2-2023-125-2023