Қазақстан Республикасының су объектілері: су үнемдеуге инновациялық тәсілдер, ирригациялық коммуникацияларды жаңарту

Мақсаты су үнемдеу технологияларын пайдалануға, су инфрақұрылымын жаңғыртуға, цифрлық трансформацияға басымдық бере отырып, Қазақстанның су әлеуетін орнықты басқару саласындағы мемлекеттік саясатының іске асырылуын бағалау; су қауіпсіздігін және ирригация тиімділігін арттыру мәселелерін айқындау. Әдістері – су қорын реттеудің есептері мен заңнамалық құжаттарын және ұлттық бағдарламаларын зерттеу үшін салыстырмалы, талдамалық, статистикалық талдау және жүйелік тәсіл қолданылды. Нәтижелері – 2025 жылы суды ұтымды пайдаланумен 543,5 мың га суармалы жер қамтылып, бұл жыл сайын 874 млн м³ көлемінде су үнемдеуді қамтамасыз еткені көрсетілді. Суару арналарын реконструкциялауда, Су ресурстарының ұлттық ақпараттық жүйесін енгізуде және сандық платформалар дың көмегімен су тасқынын болжауды жақсартуда айтарлықтай ілгерілеуге қол жеткізілді. Жұмыста су резервтерін кешенді үйлестіру мен бақылауды қолдайтын институционалдық реформалар мен халықаралық ынтымақтастықтың жетістіктері баяндалады. Дегенмен, бірқатар өзен бассейндерінде су көздерінің жоғары деңгейдегі тапшылығы сақталып отырғанда, қаржылық, техникалық және ұйымдастырушылық шектеулерге байланысты бірнеше инфрақұрылымдық жобаларды іске асыру кейінге қалдырылды. Қорытынды – алынған деректер су кешенін реформалау, су үнемдеу практикаларын кеңінен меңгеру және су объектілерін басқаруды цифрландыру республиканың су тұрақтылығын сақтау және аграрлық сектордың климаттың өзгеруіне орнықтылығын арттыру үшін қажет екенін растайды. Әрі қарайғы күшжігер отандық су ресурстарын оңтайлы бөлуді қамтамасыз ету үшін су коммуникацияларын жедел жаңартуға, цифрлық мониторингті кеңейтуге және осы саладағы нәтижелі әкімшілік етуге жәрдемдесуге бағытталуы тиіс.

1. Foster, T. Satellite‐based monitoring of irrigation water use: Assessing measurement errors and their implications for agricultural water management policy / T. Foster, T. Mieno, N. Brozović //Water Resources Research. – 2020. – Vol. 56.– Issue 11.–Article e2020WR028378. https://doi.org/10.1029/2020WR028378

2. Ruan, H. Increased crop water requirements have exacerbated water stress in the arid transboundary rivers of Central Asia / H. Ruan, J.Yu , P.Wang, T. Wang //Science of the Total Environment. – 2020. – Vol. 713. – Article 136585. https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2020.136585

3. De Boer, T. Evaluating vulnerability of Central Asian water resources under uncertain climate and development conditions: The case of the Ili-Balkhash Basin / T.de Boer, H. Paltan, T. Sternberg, K. Wheeler //Water. – 2021. – Vol. 13. – Issue 5. -Article w13050615. https://doi.org/10.3390/w13050615

4. Ibrahim, I. A. Legal implications of the use of big data in the transboundary water context / I. A. Ibrahim //Water resources management. – 2020. – Vol. 34. – Issue 3. – P. 1139-1153.

5. Pérez-Blanco, C. D. Irrigation technology and water conservation: A review of the theory and evidence / C. D. Pérez-Blanco, A. Hrast-Essenfelder, C. Perry //Review of Environmental Economics and Policy. –2020.- Vol.14.- No. 2.- P.216-239. https://doi.org/10.1093/reep/reaa004

6. Uniyal, B. Simulation of irrigation demand and control in catchments – a review of methods and case studies / B. Uniyal, J. Dietrich // Water Resources Research. – 2021. – Vol.57. – Issue 7. – Article 2020WR029263. https://doi.org/10.1029/2020WR029263

7. Abraliyev, O. Optimising the Use of Irrigated Lands in Kazakhstan: System Analysis and Resource Management / O. Abraliyev, A. Baimbetova, Zh. Kusmoldayeva // Journal of Economic Research & Business Administration. – 2024. – Vol. 148.- No. 2. – P. 116-130. https://doi.org/10.26577/be.2024-148-b2-10

8. Zinkernagel, J. New technologies and practical approaches to improve irrigation management of open field vegetable crops / J. Zinkernagel, J.F. MaestreValero, S.Y. Seresti, D.S. Intrigliolo //Agricultural Water Management. – 2020. – Vol. 242. – Article 106404. https://doi.org/10.1016/j.agwat.2020.106404

9. Комплексный план развития водной отрасли Республики Казахстан на 2024 – 2028 годы. [Электронный ресурс]. – 2024. – URL: https://www.adilet.zan.kz/rus/docs/P2400000694 (дата обращения: 12.06.2026).

10. В Казахстане до 2030г. площадь орошаемых земель будет доведена до 3 млн га [Электронный ресурс]. – 2021. - URL: https://www.primeminister.kz/ru/news/v-kazahstane-do-2030-ploshchadoroshaemyh-zemel-budet-dovedena-do-3-mln-ga-sbrekeshev-5996 (дата обращения: 12.06.2026).

11. Информационный бюллетень о состоянии окружающей среды Республики Казахстан. – Астана: Министерство экологии и природных ресурсов Республики Казахстан, 2025.- 33 с.

12. Казахстан масштабирует гидроэнергетику: до 2030 года планируется запуск новых ГЭС на 660 МВт [Электронный ресурс]. – 2026. – URL: https://www.gov.kz/memleket/entities/energo/press/news/details/1160794?lang=ru (дата обращения: 12.06.2026).

13. Алибаев, К.У. Некоторые аспекты безопасности плотин в Республике Казахстан / К.У. Алибаев. – Алматы: ПК «Институт Казгипроводхоз», 2021. – 37 с.

14. Раткович, Л. Д. Влияние переброски стока в Китайской Народной Республике на состояние водохозяйственного комплекса реки Иртыш / Л. Д. Раткович, Ю. А. Романова // Природообустройство. – 2011. – №5. – С. 71-75.

15. Joseph, K. Development of an Intelligent Urban Water Network System / K. Joseph, A. K. Sharma, R. van Staden / Water. – 2022. – Vol. 14. – No. 9. – Article 1320. https://doi.org/10.3390/w14091320