Қазақстанда 3D-кадастрды енгізу: халықаралық тәжірибе, мәселелер, басымдықтар

Мақсаты – халықаралық тәжірибені, қолданыстағы технологиялық шешімдерді және нормативтік-құқықтық аспектілерді ескере отырып, Қазақстан Республикасында үш өлшемді кадастрды енгізу мүмкіндіктерін қарастыру. Қойылған мақсатқа жету үшін 3D-кадастрдың теориялық негіздері, экономикалық дамыған мемлекеттердің әдістері, республикадағы кадастрлық механизмнің қазіргі жай-күйі қарастырылды, барлық санаттағы жерлерді ескере отырып, үш өлшемді кадастрлық модельді жүзеге асыру бойынша ұсыныстар берілді, бұл ретте басым рөл ауыл шаруашылығы мақсатындағы жер алқаптарына беріледі. Әдістері – 3D-кадастрлық тәсілді қолданудың әлемдік тәжірибесін зерттеуде монографиялық әдіс, кадастр жүргізудің әртүрлі механизмдерін салыстыру, кемшіліктер мен артықшылықтарды іздеу үшін талдамалық әдіс; әртүрлі карталардың геокеңістіктік деректерін мониторингтеу, өңдеу және модельдеу процесінде құбылыстардың заңдылықтары мен өзара байланысын айқындау кезінде картографиялық әдіс; жер-кадастрлық ақпаратты жинау және жүйелеу мақсатында статистикалық әдіс қолданылды. Нәтижелері – зерттеу барысында кадастрлық реттеудің үш өлшемді құрылымын пайдалану бойынша шетелдердің мысалдары жинақталды, геометриялық кадастрға өтудің негізгі факторлары анықталды және Қазақстанда кадастрлық есепке алудың үш өлшемді схемасын пайдалану келешегі көрсетілді, SWOT-талдау жасалды. Үш өлшемді кадастрлық форматтың тиімді жұмыс істеуін қамтамасыз ету үшін кеңістіктік мәліметтерді, цифрлық технологияларды және нормативтік-құқықтық базаны кезең-кезеңімен интеграциялауға ерекше назар аударылады. Өзінің ресурстарымен, дамыған инфрақұрылымдық желісімен қолданыстағы Жылжымайтын мүліктің бірыңғай мемлекеттік кадастры ақпараттық жүйесі кейіннен 3D-кадастрға өтудің іргетасы болатыны белгіленді. Қорытынды үш өлшемді кадастрды құруды кадастрлық әкімшілендірудің қолданыстағы концепциясын бұзбай кезеңкезеңімен жүргізу, сондай-ақ қолданыстағы заңнаманы және кадастрға байланысты басқа да салаларды жетілдіру қажет. Қорытынды – ғылыми ізденіс нәтижесінде Қазақстан Республикасында жер аумағын кеңістіктік есепке алудың үш өлшемді моделін құрудың авторлық интерпретациясы баяндалып, тұжырымдар дәлелденді.

1. Van Oosterom, P. 3D Land Administration for 3D Land Uses/ P. van Oosterom, R. Bennett, M. Koeva, C. Lemmen // Land Use Policy. – 2020. – Vol. 98. - Article 104665. https://doi.org/10.1016/j.landusepol.2020.104665

2. Larsson, K. Representation of 3D cadastral boundaries - From analogue to digital/ K. Larsson, J. M. Paasch, J. Paulsson // Land Use Policy. – 2020. – Vol. 98. - Article 104178. https://doi.org/10.1016/j.landusepol.2019.104178

3. Gillespie, K. LandXML and LandInfra: A Technical Comparison for 3D Cadastre Data Modelling in New South Wales, Australia / K. Gillespie, D. R. Paudyal // ISPRS International Journal of Geo-Information. -2026. -Vol. 15. –Issue 5.- Article ijgi15050207. https://doi.org/10.3390/ijgi15050207

4. Ying, Sh. Easement spatialization with two cases based on LADM and BIM / Sh. Ying, Y. Xu, Ch. Li, R. Guo, L. Li // Land Use Policy. – 2021. – Vol. 109. - Article 105641. https://doi.org/10.1016/j.landusepol.2021.105641

5. Atazadeh, B. Linking Land Administration Domain Model and BIM environment for 3D digital cadastre in multi-storey buildings / B. Atazadeh, H. Olfat, A. Rajabifard, M. Kalantari, D. Shojaei, A. M. Marjani // Land Use Policy. – 2021.–Vol.104.- Article 105367. https://doi.org/10.1016/j.landusepol.2021.105367

6. Van Oosterom, P. Land administration domain model and 3D land administration / P. van Oosterom, A. Kara, E. Kalogianni // Survey Review. – 2025. – Vol. 57. - Issue 405. – P. 509–511. https://doi.org/10.1080/00396265.2025.2561263

7. Kalogianni, E. 3D Land Administration: A Review and a Future Vision in the Context of the Spatial Development Lifecycle / E. Kalogianni, P. van Oosterom, E. Dimopoulou, C. Lemmen // ISPRS International Journal of Geo-Information. – 2020. – Vol. 9. – No. 2. – Article 107. https://doi.org/10.3390/ijgi9020107

8. Shahidinejad, J. 3D Cadastral Database Systems - A Systematic Literature Review / J. Shahidinejad, M. Kalantari, A. Rajabifard // ISPRS International Journal of Geo-Information. - 2024. – Vol. 13. - Issue 1. – Article ijgi13010030. https://doi.org/10.3390/ijgi13010030

9. Daniyarova, M. T. Assessment of agricultural land potential in the Zerendy and Yereymentau districts of Northern Kazakhstan based on a comparative analysis / M. T. Daniyarova, G.K. Kurmanova, A. Wendland // Sustainable Development of Mountain Territories. – 2025. - Vol. 17. - № 2. - P. 886–899. https://doi.org/10.21177/1998-4502-2025-17-2-886-899

10. D Cadastre and Property Rights [Electronic resource]. – 2026. Available at: https://www.newamerica.org/insights/proprightstech-primers/3d-cadastre-and-property-rights/ (date of access: 05.06.2026).

11. Gkeli, M. A technical solution for 3D crowdsourced cadastral surveys / M. Gkeli, C. Potsiou, C. Ioannidis // Land Use Policy. – 2020. – Vol. 98. – Article 104419. https://doi.org/10.1016/j.landusepol.2019.104419

12. Döner, F. Analysis of literature on 3D cadastre / F. Döner // International Journal of Engineering and Geosciences. – 2021. – Vol. 6. – No. 2. – P. 90–97. https://doi.org/10.26833/ijeg.703244

13. NJSC «State Corporation «Government for Citizens» [Electronic resource]. – 2026.- Available at: https://www.uchet.kz/tags/p/pravitelstvo-dlya-grazhdan.html (date of access: 5.06.2026).

14. Unified State Real Estate Cadastre [Electronic resource].–2024.- Available at:https://www.gov.kz/memleket/entities/zhambyl-taraz/press/news/details/909201?lang=ru (date of access: 05.06.2026).

15. D modeling software [Electronic resource]. – 2026. Available at: https://www.app.sketchup.com/app (date of access: 05.06.2026).

16. Grzelka, K. Analysis of the prospects for the development of 3D cadastral visualization/ K. Grzelka, J. Bydłosz, A. Bieda // Acta Scientiarum Polonorum Administratio Locorum.-2023.–Vol.22.-P.45–57. https://doi.org/10.31648/aspal.8550

17. Karabin, M. Layer approach to ownership in 3D cadastre in the case of underground tunnels / M. Karabin, D. Kitsakis, M. Koeva, G. Navratil, J. M. Paasch, J. Paulsson, N. Vučić, K. Janečka, A. Lisec // Land Use Policy. – 2020. – Vol. 98. - Article 104464. https://doi.org/10.1016/j.landusepol.2020.104464

18. Karabin-Zych, M. Cadaster and land register harmonization in Poland and Ukraine / M. Karabin-Zych, R. Kuryltsiv // Reports on Geodesy and Geoinformatics. – 2025. - Vol. 120. - №. 1. – P. 56-66. https://doi.org/10.2478/rgg-2025-0016

19. Land Code of the Republic of Kazakhstan (with amendments and additions as of 01.01.2026) [Electronic resource]. – 2026. Available at: https://www.adilet.zan.kz/eng/docs/K030000442_ (date of access: 05.06.2026).