Суармалы егіншіліктегі тәуекелдерді басқару: әдістемелік тәсілдер

Тақырыптың өзектілігі суармалы егіншіліктегі тәуекелдерді басқару мәселелерін шешу қажеттілігіне байланысты. Ауыл шаруашылығы, атап айтқанда сумен қамтамасыз етілген аудандардың тұрақсыздық пен түсініксіздікті бақылау ерекшелігін сипаттайтын өзіндік ерекшеліктері бар. Нарықтық жағдайда өсімдік шаруашылығын ұтымды әртараптандыру бойынша ұсыныстарды әзірлеу кезінде белгісіздік алғышарттарын есепке алу көптеген кедергілермен қатар жүреді, олардың шешілмеуі аграрлық өндірістің жедел дамуын едәуір тежейді. Мақсаты – қолайсыз факторларды үйлестірудің теориялық аспектілерін зерттеу, негізгі заңдылықтарды және олардың ирригациялық егіншілікте пайда болу себептерін анықтау. Зерттеу барысында тәжірибені жүйелеу мақсатында ауыл шаруашылығы кәсіпорындарындағы, шаруа (фермер) қожалықтарындағы инвестициялық тәуекел – менеджменттің негізгі бағыттарын қорыту үшін мынадай әдістер – дерексіз-логикалық, монографиялық әдістер пайдаланылды. Нәтижелер – мақалада гидромелиорациялық егіншілікте қауіпсіздікті қамтамасыз етудің теориялық және әдістемелік тәсілдері, агробизнес құрылымдарындағы тәуекелдерді диагностикалау ерекшеліктері, оларды төмендетудің ұйымдастырушылық-экономикалық механизмі қарастырылады. Ауыл шаруашылығының осы аймағында орналасқан агроқұрылымдарда шығындардың инвестициялық ықтималдығын есептеудің ең орынды әдісі күтілетін тиімділікті бағалау болып табылатыны анықталды. Оның орта және шағын шаруа қожалықтары үшін артықшылығы тіпті шағын инвестициялар көлемінде және көптеген тәуекелді жағдайлар әлі анықталмаған жағдайда да қауіпті тиімді ескеруге мүмкіндік береді. Қорытындылар - республиканың суармалы егіншілікті жаңғырту стратегиясы суармалы аймақтың шаруашылық жүргізуші субъектілерінің, суару жүйелерінің пайдалану қызметтерінің экономикасын нығайтатын жүйелі қайта құруларды қолдауға бағытталуы тиіс, бұл тұтастай алғанда әлеуметтік-экономикалық жағдайға оң әсер етеді. Авторлар жаһандық сын қатерлер жағдайында ауыл шаруашылығының бәсекеге қабілеттілігін арттыру үшін алынған нәтижелерді қолданудың маңыздылығын атап көрсетеді

1. Gordon, B.L. The Essential Role of Local Context in Shaping Risk and Risk Profiles for Irrigated Agriculture / B.L. Gordon, G.F.S. Boisrame, R.W.H. Carroll, N.K. Ajami, B. Leonard, C. Albano, N. Mizukami, M.A. Andrade, El. Koebele, M.H. Taylor, A.A. Harpold // Earth’s Future.- 2024.-Vol.12.-Issue 6. Article eF004577

2. Сигарев, М.И. Повышение экспортного потенциала АПК Казахстана на основе инновационного развития / М.И. Сигарев, Ж.М. Нуркужаев, Г.А. Джамбаева //Горное сельское хозяйство. - 2019.- № 4 (4). - С. 10-14.

3. Kireicheva, L.V. Concept of a digital twin for water management in irrigation system / L.V. Kireicheva, D.A Rogachev, M.M. Khismatullin //Vestnik of the Russian Agricultural Science.- 2025. - N 5. - P. 62-68.

4. Buber, A. Statistical and Water Management Assessment of the Impact of Hydrological Regime Changes on Water Delivery Systems / A.Buber, M. Bolgov, V.Buber //Applied Sciences.- 2023.- Vol13.-Issue 8.- Article 4768. https://doi.org/10.3390/app13084768

5. Kovshov, V.A., Lukyanova, M., Zalilova, Z., Frolova, O., Galin, Z. International regional competitiveness of rural territories as a factor of their socio-economic development: Methodological aspects / V.A. Kovshov, M. Lukyanova, Z. Zalilova, O. Frolova, Z. Galin // Heliyon.- 2024.-Vol.10.- Article 38223724. https://doi.org/10.1016/j.heliyon.2024.e23795

6. Кирейчева, Л.В. Основные направления водосбережения в орошаемом земледелии России / Л.В. Кирейчева // Мелиорация и водное хозяйство.- 2024.- N4.-С. 79-82. https://doi.org/10.32962/0235-2524-2024-4-79-82

7. Mukhamedzhanov, V.N. Sustainability of water production and improving the management of the water sector in Kazakhstan’s economy / V.N. Mukhamedzhanov, N.V. Gritsenko, I.R. Kudaibergenova //Journal of Advanced Research in Dynamical and Control Systems.-2020. - Vol. 12.- P. 1709-1719.

8. Babichev, A. N. Effects of precision irrigation on water regime and productivity of winter wheat / A.N. Babichev, D.P. Sidarenko //Journal of Agronomy and Animal Industries.-2023.-Vol. 18.-No.4. - Р. 554-565 https://doi.org/10.22363/2312-797X-2023-18-4-554-565

9. Zeyliger, A. M. Assessment of irrigation efficiency by coupling remote sensing and ground-based data: case study of sprinkler irrigation of alfalfa / A.M. Zeyliger, O.S. Ermolaeva, V.V. Pchelkin Sensors.- 2023.- Vol.23.-Issue 5.- Article s 23052601. https://doi.org/10.3390/s23052601

10. Leybert, B. Risk Mitigation in Agriculture in Support of COVID 19 / B. Leybert, O Shmaliy, Z. Gornostaeva, D.Mironova//Crisis Management - Risks.- 2023.- Vol 11.-Issue 5.- Article s1105 0092. https://doi.org/10.3390/risks11050092.

11. Бобкова, А.А. Организация и методы минимизации рисков в агроэкологии / А.А. Бобкова //Экономика, предпринимательство и право. – 2023. – № 6. – С. 52-67.

12. Соцкова, Л.М. Экологические риски орошаемого земледелия в Крым / Л.М. Соцкова //Крымский федеральный университет им. В.И. Вернадского.- 2023.-Т 9 (19). -Вып. 4. - С. 99-108.

13. Майсак, О.С. SWOT - анализ: объект, факторы, стратегии. Проблема поиска связей между факторами / О.С. Майсак //Прикаспийский журнал: управление и высокие технологии. - 2023. - № 1 (21). - С. 151-157.

14. Dankova, R. Modernizing irrigation in Central Asia: сoncept and approaches / R.Dankova, M. Burton, M.Salman, A.K. Clark, E. Pek.- 2022: Directions in Investment, FAO and The World Bank - 2022, 121p. https://doi.org/10.4060/cb8230en

15. Kudaibergenova, I.R. Features of technology for cultivating corn for grain under drip irrigation on sereozem soils / I.R.Kudaibergenova, N.V. Gritsenko, M. Tskhay, N.N. Balgabayev, B.Sh. Amanbayeva // News of the National Academy of Sciences of the Republic of Kazakhstan.- 2023.- Vol 5.- N461. -109-120. https://doi.org/10.32014/2023.2518-170X.335

16. Amanbayeva, B. Measures for increasing productivity of water and agricultural land resources in south Kazakhstan - Maktaaral district case study / B. Amanbayeva, J. Mosiej, E.Zhaparkulova, K. Zhanumkhan //Acta Scientiarum Polonorum. Formatio Circumiectus. -2022.-Vol 21.-Issue 1.-P. 49-55. https://doi.org/10.15576/ASP.FC/2022.21.1.49