Ауылдық аумақтарды әлеуметтік-экономикалық дамыту

Ауылдық аумақтардың тұрақтылығы - өңірлік әлеуметтік-экономикалық өсуді қамтамасыз етудің негізгі факторы. Тұрақты даму индикаторларын кешенді бағалау ауылдық аудандардың бәсекеге қабілеттілігін арттыруға ықпал ете отырып, қоғамдық және экономикалық қатынастар саласындағы саясаттың тиімділігін талдауға, кедергілерді анықтауға және оларды еңсеру жолдарын анықтауға мүмкіндік береді. Мақсаты – әлеуметтік және іскерлік ортаның серпінін қарауға және өңірлік стратегия шеңберінде агроазық-түлік секторының құрылымдық трансформациясына мониторинг жүргізуге мүмкіндік беретін өлшемшарттар жүйесін негіздеу. Әдістер – өңірлердің әлеуметтік және экономикалық динамикасының көрсеткіштерін салыстыруды және олардың интегралдық ұстанымдарын белгілеуді қамтамасыз ететін қашықтық әдісі негізінде рейтингтік зерттеу.  Статистикалық деректерді пайдалану-ауылды инновациялық жаңартудың басым бағыттарын белгілеу үшін. Ақпараттық базаға Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің Ұлттық статистика бюросының деректері, нормативтік актілер, ғылыми жарияланымдар кірді. Нәтижелер – авторлар қазіргі уақытта ауқымды жобаларға көшу ауыл халқының өмір сүру сапасын жақсарту, экономиканы нығайту, оны ұзақ мерзімді перспективада оңтайландыру үшін жағдай жасау үшін өте маңызды екенін атап өтті. Көптеген ауылдық округтер инвесторларды тартуға, қолайлы инвестициялық ахуалды қалыптастыруға және мемлекеттік қолдаудың нәтижелі жүйесін құруға бағытталған белсенді іс-қимыл бағдарламасын талап етеді. Ақмола облысының аудандарын әлеуметтік-мәдени және шаруашылық параметрлері бойынша саралау жүргізілді, проблемалар мен перспективалы аумақтар көрсетілді. Рейтингтік жіктеу бойынша төрт топ бөлінді. Қорытындылар - түйінді индикаторлардың кешенді жүйесі ауылдық аумақтардағы жағдайды объективті диагностикалауға, диспропорцияларды табуға, қайта құру деңгейі бойынша өңірлерді типологиялауға, басқарудың сараланған шараларын әзірлеуге негіз беретіні дәлелденген. Бұл аспектіде әлеуметтік және инженерлік объектілердің қызметін реттеу тетіктерін енгізу, әлеуметтік бағдарланған қызметтердің қолжетімділігін арттыру, кәсіпкерлік қызметті кеңейту, білікті мамандардан ауылдың кадрлық әлеуетін қалыптастыру қажет.

1. Кусмолдаева, Ж. Демографическая ситуация в сельской местности Казахстана в современных условиях / Ж.Кусмолдаева, Ж.Бельгибаева, О.Абралиев // Bulletin of National Academy of sciences of the Republic of Kazakhstan.- 2025.- №414(2).- С.490-501. https://doi.org/10.32014/2025.2518-1467.940

2. Агаркова, Л.В. Методические подходы к оценке уровня социально-экономического и инфраструктурного развития сельских территорий / Л.В.Агаркова, Р.И. Сафиуллаева, И.И. Глотова, Е.П.Томилина // Современная экономика: проблемы и решения.- 2023.- №7.- С.26-36. DOI: 10.17308/meps/2078-9017/2023/7/26-36

3. Муханова, А. Cоциально-экономическое развитие села на примере Жалагашского района Кызылординской области Казахстана / А.Муханова, Ж.Смагулова, Ж.Абдыкалиева // Проблемы агрорынка.- 2020.- №1.- С.186-193

4. Liu, Y. Ecological industrialization and rural revitalization for global sustainable development / Y.Liu, X.Li, S.Su, Y.Guo // Geography and Sustainability.- 2025.- Volume 6.- Issue 4.- 100307. https://doi.org/10.1016/j.geosus.2025.100307

5. Zhan, X. Chaofeng Shao Assessment of rural sustainable development and analysis and prediction of obstacles and coupled coordinated development: A case study of Zaozhuang City / X.Zhan, H.Zhang, Y.Zhao, Y.He, D.Li, F.Wang, Y.Zhang // Chinese Journal of Population, Resources and Environment.-2024.- Volume 22.- Issue 3.- P.312-325

6. Попов, Е.В. Индикаторы устойчивого развития экономической экосистемы территории / Е.В.Попов, И.П.Челак, С.А.Кавецкий // Управление.- 2024.- Т. 12.- № 4.- С.34-47. DOI: 10.26425/2309-3633-2024-12-4-34-47

7. Комекбаева, Л.С. Қарағанды облысы ауылдық аумақтарының тұрақты дамуын кешендік бағалау және болжау / Л.С.Комекбаева, Е.Т.Акбаев, А.А.Абаев, Г.Р.Топшахова // Вестник Карагандинского университета ECONOMYSeries.- 2022.- №2(106).- С.238-252. DOI 10.31489/2022Ec2/238-252

8. Stankulova, A. The Quantitative Indicator-Based Evaluation for Rural Development / A.Stankulova, A.Barreca, M.Rebaudengo, D.Rolando // International Regional Science Review.- 2024.- P.1-36, https://doi.org/10.1177/01600176241268028

9. Brinkley, C. Socioeconomic and Environmental Indicators for Rural Communities: Bridging the Scholarly and Practice Gap / C.Brinkley, M.A.Visser // Economic Development Quarterly.- 2022.- № 36(2).- P.75-91. https://doi.org/10.1177/08912424221083023

10. Gusmanov, R. Rural area sustainable development strategies on the basis of a cluster approach / R.Gusmanov, E.Stovba, A.Kuznetsova, I.Gusmanov, T.Taipov, G.Muhametshina, L.Akhmetova // Regional Science Policy & Practice.- 2022.- Volume 14.- Issue 4.- P.778-796. https://doi.org/10.1111/rsp3.12475.

11. Liu, D. An integrated framework for measuring sustainable rural development towards the SDGs / D.Liu, F.Li, M.Qiu, Y.Zhang, X.Zhao, J. He // Land Use Policy.- 2024.- Volume 147.- 107339. https://doi.org/10.1016/j.landusepol.2024.107339

12. Shcherbak, V.G. Use of key indicators to monitor sustainable development of rural areas / V.G.Shcherbak, L.Ganushchak-Yefimenko, O.Nifatova, N.Fastovets, G.Plysenko, L.Lutay, V.Tkachuk, O.Ptashchenko // Global Journal of Environmental Science and Management.- 2020.- №6(2).- P. 175-190. https://doi.org/10.22034/gjesm.2020.02.04

13. Бюро национальной статистики Агентства по стратегическому планированию и реформам Республики Казахстан [Электронный ресурс].- 2025.- URL: https://www.stat.gov.kz/ru/ (дата обращения: 04.12.2025)

14. Голубева, А.И. Состояние, проблемы и перспективы развития сельских территорий региона / А.И.Голубева, А.В.Коновалов, К.В.Павлов // Известия Тимирязевской сельскохозяйственной академии.- 2020.- №(2).- С.134-155. https://doi.org/10.26897/0021-342X-2020-2-134-155

15. Fernández Martínez, P. Assessing Sustainable Rural Development Based on Ecosystem Services Vulnerability / P. Fernández Martínez, M. de Castro-Pardo, V.M.Barroso, J.C.Azevedo // Land.- 2020.- №9(7).- 222. https://doi.org/10.3390/land9070222

16. Закшевский, В.Г. Устойчивое развитие сельских территорий: новый взгляд на оценку в контексте пространственной локализации / В.Г. Закшевский, И.Н. Меренкова, И.И. Новикова, Е.А. Пархомов // Экономика региона.- 2023.- № 19(3).- с.683-696. https://doi.org/10.17059/ekon.reg.2023-3-6

17. Hernández-López, E. Revitalizing rural areas: A review of vivacity indicators and the potential of generative AI in rural development analysis / E.Hernández-López, L.Martínez-Carrasco, M.Brugarolas // Journal of Rural Studies.- 2026.- Volume 122.- 103957. https://doi.org/10.1016/j.jrurstud.2025.103957.