Күнбағыс майының өндірістік циклінің өзіндік құнын қалыптастыру: Қазақстанның Қостанай облысының май өнеркәсібін зерттеу

Азық-түлікке әлемдік сұраныстың болжамды өсуі және азық-түлікпен қамтамасыз ету үшін тәуекелдердің артуы шеңберінде агроазық-түлік жүйелерінің тұрақтылығының артуы маңызға ие болып отыр. Мақалада Қазақстан Республикасы Қостанай облысының май өнеркәсібі мысалында күнбағыс майын өндіруге жұмсалатын шығындардың құрылымы мен динамикасы қарастырылады. Мақсаты - шығындарды қалыптастырудың негізгі факторларын анықтау, шығындардың жекелеген баптарының әсерін бағалау және саланың экономикалық тұрақтылығын арттыру бағыттарын негіздеу. Әдістер - шығындардың құрылымдық және факторлық талдауы, шығындар элементтерінің үлесін есептеу және олардың бағаға әсер ету коэффициенттері (негізгі экономикалық формулалар) күнбағыс майының жалпыланған статистикалық көрсеткіштеріне ең маңызды құн санаттарын анықтау және өндіріс құнының өзгеруіне байланысты қолданылды. Эмпирикалық база Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің Ұлттық бюросының 2020-2024 жылдардағы деректерін қамтиды. Кәсіпорындардың егжей тегжейлі қаржылық есептілігіне қолжетімділік шектеулі болған жағдайда өндірілген өнімге жұмсалатын қаражатты үлестік бөлу әдісі қолданылды. Нәтижелер – нарықтық өнім бірлігі құнының 94% - дан астамын құрайтын материалдық шығындардың басым рөлі көрсетілген, бұл май секторының жоғары шикізаттық тәуелділігін және оның бағалық өзгерістерге ұшырауын көрсетеді. Ресурстық инвестициялардың жалақы мен амортизацияға әсері екінші дәрежелі болып қала береді. Құндық көрсеткіштердің ұлғаюы көбінесе шикізат тарифтерінің және бөгде ұйымдардың қызметтерінің қымбаттауына байланысты. Қорытындылар - ресурстарға бағытталған саясатты оңтайландыру, материал сыйымдылығын төмендету, жергілікті өндірістік және логистикалық байланыстарды дамыту, бүкіл құн тізбегі бойынша қаржылық жүктемені басқарудың кешенді құралдарын енгізу қажеттілігі негізделген статистика

1. Onyeaka, H. Single cell protein for foods and feeds: A review of trends / H. Onyeaka, C.K. Anumudu, C. Okpe, A. Okafor, F. Ihenetu, T. Miri, O.A. Odeyemi, A. Anyogu // Open Microbiology Journal. – 2022. – Vol. 16. – Article e187428 582206160.

2. Davis, B. Whither the agricultural productivity-led model? Reconsidering resilient and inclusive rural transformation in the context of agrifood systems / B. Davis, A.P. de la O Campos, M. Farrae, P. Winters // Global Food Security. – 2024. – Vol. 43. – P. 15–25.

3. Kibasa, E. Moringa-enriched sunflower oil: A novel approach to enhancing nutritional quality and oxidative stability / E. Kibasa, V. Vicent, L. Rweyemamu // Food Chemistry Advances. – 2025. – Vol. 9. – P. 223–231.

4. Badrudeen, T.U. Optimization and cost evaluation of hybrid solar-wind-diesel-battery model for agri-food production in South Africa / T.U. Badrudeen, N. Nwulu, B.O. Olorunfemi, O. Esan//Results in Engineering.– 2025.–Vol. 28. – P. 3573–3588.

5. Acemoglu, D. Robots and jobs: Evidence from US labor markets / D. Acemoglu, P. Restrepo // Journal of Political Economy. – 2020. – Vol. 128.- No. 6. – P. 2188–2244.

6. Carroll, J. Better energy cost information changes household property investment deci- sions: Evidence from a nationwide experiment / J. Carroll, E. Denny, R.C. Lyons, I. Petrov // Energy Economics. – 2024. – Vol. 139. – P. 266–288.

7. Bin Jumah, M.N. Recycling spent black tea as a novel heterogeneous acidic catalyst for efficient biodiesel production from waste cooking oil: Optimization, kinetics, and thermodynamic insights / M.N. Bin Jumah, A.M. El-Sherbeeny, A.M. Farhan, A.A. Allam, W. Al Zoubi, M.R. Abukhadra // Chinese Journal of Analytical Chemistry. – 2025. – Vol. 53.- No. 11. – P. 112–128.

8. Gutiérrez, M. Making better decisions by applying mathematical optimization to cost accounting: An advanced approach to multi-level contribution margin accounting / M. Gutiérrez // Heliyon. – 2021. – Vol. 7.- No. 2. – Article e06096.

9. Du, Z.Y. Tackling financialization amidst rising labor cost in China / Z.Y. Du, Q. Wang // Borsa Istanbul Review. – 2024. – Vol. 24.- No. 5. – P. 996–1005.

10. Alventosa, A. How does firms’ cost structure affect their quality–price mix? An experimental analysis / A. Alventosa, C. Pacheco Pires, S. Ferreira Jorge, J. Pinho, M. Catalão-Lopes // Journal of Behavioral and Experimental Economics. – 2023. – Vol. 107. – P. 432–448.

11. Hussain, F. Sunflower (Helianthus annuus L.) hybrids: Strategic crossbreeding techniques to efficiently enhance yield and oil quality / F. Hussain, F. Khan, J. Ahmad, H. Huo, T. Jiang, I. Rana, S. Habib, M.U. Farooq // Phyton – International Journal of Experimental Botany. – 2025. – Vol. 94.- No. 10. – P. 3231–3249.

12. Ayu, A.M. Enhancing quality and stability of herbs, spices, and citrus flavored vegetable oil: Challenges and future developments / A.M. Ayu, G. Anjani, D.N. Afifah, Y. Asikin, F. Ayustaningwarno // Future Foods. – 2024. – Vol. 10. – P. 832–845.

13. Watton, J. Beyond cost overruns: How cost is actually reduced in complex projects / J. Watton, C. Unterhitzenberger, G. Locatelli, D.C. Invernizzi // International Journal of Project Management.– 2025.– Vol. 43.- No.7.– P. 51-63.

14. Бюро национальной статистики Агентства по стратегическому планированию и реформам Республики Казахстан. Статистика Костанайской области [Электронный ресурс]. – 2026. – URL: https://www.stat.gov.kz/ru/region/kostanay/ (дата обращения: 10.12.2025).

15. Crosnier, A. True cost accounting for food application: Environmental, social and health impacts of bread / A. Crosnier, G. Baudry, L. Jeangros, E.S. Meier, G. Cisco, L. Spring, D. Barjolle// Case Studies in Chemical and Environmental Engineering.-2025.-Vol.12.-P.135-147.

16. Dekamin, M. Balancing profit and planet: A comprehensive analysis of watermelon farming through material flow cost accounting (MFCA) / M. Dekamin, H. Rezaei, A. Nabavi-Pelesaraei // Case Studies in Chemical and Environmental Engineering.– 2025.–Vol.12.–P.375–387.