Шығыс Қазақстан облысының өсімдік шаруашылығы: үрдістер, басым бағдарлар

Мақсаты – Шығыс Қазақстан өңірінің өсімдік шаруашылығы саласын дамытудың қазіргі жай-күйін зерттеу және оның тиімділігін арттыру бағыттарын айқындау. Әдістер – салыстырмалы, экономикалық-статистикалық, дерексіз логика аймақтық бағалау және ауылшаруашылық мақсаттағы өсімдіктерді өсіру проблемаларын анықтау үшін қолданылды. ААҰ ұсынған ғылыми тәсілдер қолданылды. Нәтижелер – егістік алқаптарының таралуы көрсетілген. Дәнді дақылдарға бөлінген жерлердегі бидайдың үлесі есептелді және динамикада талдау жасалды. Күнбағыс өндіру көлемінің, сондай-ақ ауыл шаруашылығы дақылдарының жалпы жиналуының және олардың өнімділігінің өсу қарқынының өсуі байқалады, алайда гектардағы егіс алқаптары төмендеу үрдісіне ие. Ауыл шаруашылығына салынған инвестициялар бойынша республика облыстарының үлес салмағын салыстыру жүргізілді. Саланы қаржылық қолдауды күшейту қажеттілігі негізделген. Шығыс Қазақстанда цифрлық технологияларды енгізу дәл егіншілікті пайдалануда көрінді, негізгі кедергілер белгіленді. Қорытындылар - өсімдік өнімдерін алуға көптеген факторлар әсер етеді, оларды келесі топтарға біріктіруге болады: табиғи-климаттық, ұйымдастырушылық-экономикалық және технологиялық, соның ішінде агротехника. Олардың өнімділіктің қалыптасуына және ресурстардың өтелуіне әсері ақша қаражаттары мен еңбекті, жер бірлігіне негізгі және айналым қаражаттарын салу мөлшерінде, яғни өндірістік циклды күшейтуде көрінеді. ШҚО аграрлық секторы инновациялық тәжірибелерді іске асырудың бастапқы сатысында тұр, жаңа технологиялық әдістер қолданыла бастады, инновациялық бастамаларды игеруде. Осы қызмет саласын жаңғыртудың негізгі бағыттары бойынша ұсынымдар тұжырымдалған. Ғылыми мақала қолданбалы және аналитикалық сипатқа ие және өсімдік шаруашылығын трансформациялау міндеттерін жан-жақты зерттеуге ықпал етеді. Зерттеу нәтижелерін жергілікті басқару органдары субсидиялау саясатын оңтайландыру, ауылшаруашылық кәсіпорындарына инвестицияларды негізделген бөлу және тиімді басқару шешімдерін қолдау үшін пайдалана алады.

1. Шығыс Қазақстан облысы - еліміздің аграрлық саласындағы алдыңғы қатарлы өңірлерінің бірі [Электрондық ресурс]. – 2025. – URL: https://www.gov.kz/memleket/entities/akimvko/press/news/details/992788?lang=kk (қаралған күні 10.12.2025).

2. Рекордтық өнім және тұрақты өсім: 2025 жылғы егін жинау науқанының қорытындысы [Электрондық ресурс].–2025.- URL: https://www.gov.kz/memleket/entities/moa/press/news/details/1100613?utm_source (қаралған күні 10.12.2025).

3. Карымсакова, Ж.К. Қазақстан Республикасының өсімдік шаруашылығын инновациялық трансформациялау: басымдықтары мен келешегі / Ж.К. Карымсакова, У.К. Керимова, Г.М. Рахимжанова //Проблемы агрорынка. – 2025.- №3.- Б. 26-36. https://doi.org/10.46666/2025-3.2708-9991.02

4. Vlasenko, T. Influence of innovations on the management of technological development in the crop industry / T.Vlasenko, Т.V. Larina, N. Dziubanovska // Herald of Khmelnytskyi National University Economic Sciences. – 2022. Vol. 312. - No.6(2), - P.370-375. https://doi.org/10.31891/2307-5740-2022-312-6(2)-62

5. Запорожец, Д.В. Трендовый анализ аспектов инновационного развития аграрного сектора экономики / Д.В. Запорожец // Исследование проблем экономики и финансов. – 2023. № 2. –Article ФС7781185. http://doi.org/10.31279/2782-6414-2023-2-3

6. Atanasov, D. Socio-economic development of agriculture based on technological change / D. Atanasov // Journal of the Saudi Society of Agricultural Sciences – 2023.- Vol.15.- No 37.-Р. 46–53. https://doi.org/10.22620/agrisci.2023.37.006

7. Кенжин, Ж. Экономическое развитие сельского хозяйства в регионе (на примере Павлодарской области): вызовы, стратегии и перспективы / Ж.Б. Кенжин, Е.К. Кунязов, С. Серикбаев, М. Жанат, Н.Н. Дюсенгазина, Л.А. Шафеева //Вестник НАН РК.- 2023.-Т.404. – № 4.– С.463-480.https://doi.org/10.32014/2023.2518-1467.56

8. Suieubayeva, S. The Agricultural Sector in the Republic of Kazakhstan: Analysis of the State, Problems and Ways of Solution /S. Suieubayeva, O. Denissova, A. Kabdulsharipova. Idikut Ozpenсe //Eurasian Journal of Economic and Business Studies. – 2022. –Vol. 66.–No 4.– P.19-31. https://doi.org/10.47703/ejebs.v4i66.185

9. Kushwaha, M. Precision Farming: A Review of Methods, Technologies, and Future Prospects / M. Kushwaha, S. Singh, V.K. Singh, S. Dwivedi //International Journal of Environment, Agriculture and Biotechnology. – 2024. – Vol. 9. - No 2. – P.242–253. https://doi.org/10.22161/ijeab.92.27

10. Shebanina, O. Application of artificial intelligence to improve the economic efficiency of land use management in the agricultural sector /O. Shebanina, S. Tyshchenko, O. Parkhomenko, I. Khylko, V. Krainii // Ekonomika APK. – 2025. – Vol. 32.- No. 1. – P. 82-90. – https://doi.org/10.32317/ekon.apk/1.2025.82.

11. Finco, A. The Economic Results of Investing in Precision Agriculture in Durum Wheat Production: A Case Study in Central Italy /A. Finco, G. Bucci, M. Belletti, D. Bentivoglio //Agronomy. – 2021.– Vol.11.– No 8.– Article 15 -20. https://doi.org/10.3390/Agronomy11081520

12. Mahmud, Md. S. Sensing and Automation Technologies for Ornamental Nursery Crop Production: Current Status and Future Prospects / Md. S. Mahmud, A. Zahid, A. K. Das // Sensors. – 2023. - Vol. 23.- №4. - Article 1818. https://doi.org/10.3390/s23041818

13. Papadopoulos, G. Economic and environmental benefits of digital agricultural technologies in crop production: A review / G. Papadopoulos, A. Kasimati, S. Arduini, S. Fountas // Smart Agricultural Technology.–2024.-Vol. 8.Article 100441. https://doi.org/10.1016/j.atech.2024.100441

14. Чистякова, Г. Растениеводство Северо-Казахстанской области как основа аграрного кластера и обеспечения продовольственной безопасности населения / Г. Чистякова, Г. Салыкбаева, С. Досмахов, Л. Кожахметова, А. Кулмаганбетова // Фундаментальная и экспериментальная биология.–2022. - 106 (2).- С.168–177. https://doi.org/10.31489/2022bmg2/168-177.

15. Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің Ұлттық статистика бюросы [Электрондық ресурс]. –2020-2024.– URL: https:/www.stat.gov.kz/region/vko/ (қаралған күні 10. 12.2025).

16. Цифрлық технологиялар Шығыс Қазақстанда егін өнімділігін 40%-ға арттырды [Электрондық ресурс].–2025.– URL: https://www.qazinform.com/news/digital-technologies-boost-crop-yields-in-east-kazakhstan-by-40-74cbf7 (қаралған күні 26.11.2025).

17. Bayandin, M. The economic efficiency of the introduction of resource-saving technologies in crop production in Kazakhstan / M. Bayandin, A. Bekmurzayeva, Z. Yessymkhanova, G. Bayandina, A. Soltangazinov // Scientific Horizons. – 2025. – Vol. 28.- No. 8. – P. 206–219. https://doi.org:10.48077/scihor8.2025.206.