Қазақстанның оңтүстік өңірлерінің ауыл шаруашылығы: ресурстық әлеует, инновациялар

Аграрлық сектордың басым рөлінде көрінетін Қазақстанның ауылдық аумақтарының орнықты даму ерекшеліктері қарастырылады. Ауыл шаруашылығы әлеуметтік-экономикалық әл-ауқаттың негізгі факторларының бірі болып табылады, табиғи ресурстардың жай-күйін анықтайды және ұзақ мерзімді өсу үшін базаны қалыптастырады. Ауылдық өңірлердің теңгерімді жұмыс істеуі әлеуметтік, экологиялық және инфрақұрылымдық әлеуетті пайдалану тиімділігіне, сондай-ақ инновациялық белсенділік деңгейіне байланысты. Мақсаты – республиканың ауылдық жерлерінің тұрақтылығының қазіргі жай-күйін зерделеу, аграрлық саланың үрдістері мен проблемаларын анықтау, Түркістан, Жамбыл және Қызылорда облыстарына баса назар аудара отырып, агроөнеркәсіптік өндіріс көлемін ұлғайту бағыттарын белгілеу. Талдау ауыл тұрғындарының өмір сүру сапасына тікелей әсер ететін институционалдық алғышарттарды ескере отырып жүргізілді. Әдістер – салыстырмалы, статистикалық, саланың негізгі көрсеткіштерінің динамикасын бағалау, жүйелік тәсіл индикаторларды салыстыру, сандық деректерді өңдеу және түсіндіру үшін қолданылды. Нәтижелер – жүргізілген зерттеуде ауылдық жерлерді жаңарту экономикалық өзгеріссіз әлеуметтік трансформация мүмкін болмайтын кешенді түрде жүзеге асырылуы керек екендігі дәлелденді. Қазіргі уақытта ауыл халқының азаюында, кадрлардың жетіспеушілігінде демографиялық сипаттағы сын-қатерлер бар. Ауылдық аумақтарда инвестициялық салымдармен және шағын шаруашылық нысандарын нығайтумен екіұшты жағдай бар. Шағын кәсіпкерлік субъектілері санының артуына назар аударған жөн. Мұндай авторлық ұстаным орта және шағын аграрлық кәсіпорындарға қатысты тәуекелдерді едәуір төмендететін үлкен инвестициялық тартымдылық пен бюджеттен тыс қаржыландыру көздерінің ағынын көздейді. Қорытындылар - мұндай ұйымдастырушылықбасқарушылық және экономикалық тәсілдер ауылдық өңірлерді әлеуметтік-экономикалық жаңғырту қарқынын жеделдетуге, ауыл тұрғындарының табысын арттыруға, демографиялық процестерді оңтайландыруға және ауылдық жерлердің инвестициялық құндылығын күшейтуге мүмкіндік береді.

1. Концепция развития сельских территорий Республики Казахстан на 2023–2027 годы. [Электронный ресурс]. – 2023. – URL: https://www.gov.kz/memleket/entities/sko-akkayiyn/press/article/details/121437 (дата обращения: 15.12.2025).

2. Akhmet, A. The Impact of Transport Routes on Kazakhstan’s Agro-Industrial Complex Considering ESG Approaches / A. Akhmet, E. Nurekenova, N.Nurmukhametov, L.Vasa, M.Rakhimberdinova // Problems and Perspectives in Management. – 2025. – Vol. 23, No. 1. – P. 656-672. https://doi.org/10.21511/ppm.23(1).2025.49

3. Bulkhairova, Zh. Sustainable development of rural areas in Kazakhstan at the present stage / Zh. Bulkhairova, A.Temirova, Sh.Seiitzhagyparova, Sh.Kapanova // Scientific Journal of Pedagogy and Economics. – 2024. – N1(407). – P. 469-481. https://doi.org/10.32014/2024.2518-1467.686

4. Kurmanova, D.S. Investments as a Factor of Sustainable Development of Rural Areas / D.S. Kurmanova, A.S. Ismailova, G.K. Ukibayeva, N.E. Abdildinova, A. Bakyei // Journal of Environmental Management and Tourism. – 2023. – Vol. 14, No. 3. – P. 729 – 738. https://doi.org/10.14505/jemt.14.3(67).12

5. Whitcraft, A.K. No pixel left behind: Toward integrating Earth Observations for agriculture into the United Nations Sustainable Development Goals framework / A.K. Whitcraft, I.Becker-Reshef, C.O. Justice, L.Gifford, A.Kavvada, I. Jarvis // Remote Sensing of Environment. – 2019. – Vol. 235. – No. 15 – Article 111470. https://doi.org/10.1016/j.rse.2019.111470

6. Elias M. Innovations in agricultural and food systems sustainability in California / M. Elias, R. Marsh // Case Studies in the Environment. – 2020. – No. 4(1). – P. 1–14. https://doi.org/10.1525/cse.2019.002170

7. Martinho V.J. Best management practices from agricultural economics: Mitigating air, soil and water pollution / V.J. Martinho // Science of The Total Environment. – 2019. – Vol. 688. – P. 346–360.https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2019.06.199

8. Mensah J. Sustainable development: Meaning, history, principles, pillars, and implications for human action: Literature review. Cogent Social Sciences / J.Mensah.–2019.– Vol.5.– Article 1653531. https://doi.org/10.1080/23311886.2019.1653531

9. Grigorieva E. Adaptation of Agriculture to Climate Change: A Scoping Review / E.Grigorieva, A. Livenets, E. Stelmakh // Climate. – 2023.– Vol.11.– Issue 10. – N 202. https://doi.org/10.3390/cli11100202

10. Campagnolo L. The ex-ante evaluation of achieving Sustainable Development Goals / L. Campagnolo., C.Carraro, F. Eboli, L.Farnia, R.Parrado, R.Pierfederici // Social Indicators Research. – 2018. – Vol.136. – P. 73–116, https://doi.org/10.1007/s11205-017-1572-x

11. Oliveira M. Innovations in sustainable agriculture: case study of lis valley irrigation district, Portugal / M.Oliveira, F.G. Da Silva., S.Ferreira, M. Teixeira, H. Damásio, A.D. Ferreira, J.M. Gonçalves // Sustainability. – 2019. – Vol 11.– Issue 2. – Article 331. https://doi.org/10.3390/su11020331

12. Semin A. Sustainable Condition of the Agricultural Sector’s Environmental, Economic, and Social Components from the Perspective of Open Innovation /A.Semin, O. Betin, L.Namyatova, E. Kireeva., L. Vatutina., A. Vorontcov, N.Bagaeva // Journal of Open Innovation: Technology, Market, and Complexity. – 2021. – Vol.7. – Issue 1. – Article 74. https://doi.org/10.3390/joitmc7010074

13. Ілиясова, Д.А. Тірек ауылдық аумақтардың өндірістік және әлеуметтік инфрақұрылымын дамыту жолдары / Д.А. Ілиясова, А.Р. Солтанғазинов // Инновациялық Еуразия университетінің Хабаршысы. – 2022. – №3. – Б. 44-50. https://doi.org/10.37788/2022-3/44-50

14. Ткачева, А.И. Сельские территории как драйвер устойчивого развития экономики / А.И. Ткачева, Г.М. Базенов // Вестник Инновационного Евразийского университета. – 2025. – № 3. – С. 102-111. https://doi.org/10.37788/2025-3/102-109

15. Нурмухаметов, Н.Н. Экономическое стимулирование деловой активности домашних хозяйств в экономике Казахстана / Н.Н. Нурмухаметов., Э.В. Белоусова, Г.К. Утарбаева, Ж.М. Булакбай // Экономика: стратегия и практика.–2022.– Т. 17.– № 3.– С.37-48. https://doi.org/10.51176/1997-9967-2022-3-36-48

16. Bespayeva, R.S. Sustainable Development of Organic Agriculture in Kazakhstan (Regional Aspect)/R.S.Bespayeva, R.A.Karabassov, N.N. Nurmukhametov , R.O. Bugubayeva // Economics: Strategy and Practice. – 2022.–№ 4 (17). – P. 92–111. https://doi.org/10.51176/1997-9967-2022-4-92-111

17. В Казахстане ликвидируют цифровое неравенство между городом и селом [Электронный ресурс].- 2023.-URL: https://www.zakon.kz/sobytiia/6394309-v-kazakhstane-likvidiruyut-tsifrovoe-neravenstvo-mezhdu-gorodom-i-selom.html (дата обращения: 17.12.2025).