МЖК ААЖ базасында жер ресурстарының мониторингі: геоақпараттық технологияларды қолдану

Мақсаты - жерді пайдаланудың тиімділігін, экологиялық тұрақтылығын және аумақты ғылыми негізделген басқаруды қамтамасыз ететін, табиғатты қорғау құндылығы жоғары Жер ресурстарын кешенді кеңістіктік-талдамалық бағалау үшін геоақпараттық жүйені (ГАЖ) қолдануды зерделеу.

Әдістері - жердің табиғатты үнемдеу мәнін сандық және сапалық бағалауға мүмкіндік беретін аналитикалық, статистикалық, картографиялық. Картографиялық-геоақпараттық әдіс факторлардың кеңістіктік байланысын анықтау үшін тақырыптық қабаттардың топографиялық бірлестіктерін (топырақ, рельеф, Жердің құрылымдық жағдайы) талдады.

Нәтижелер – жер қорын ұтымды басқаруға ландшафттық талдау жүргізілді. Жер массаларының табиғатты қорғау рөлін зерттеу үшін негізгі критерийлер бөлінді: жер учаскесінің рельефі мен көлбеуі, экологиялық жағдайы (эрозия, тұздану, деградация), жер учаскелерінің конфигурациясы және оларды пайдалану. Әрбір параметр сызықтық қалыпқа келтіру әдісі негізінде 0-1 шкаласы бойынша анықталды.

Қорытындылар – ГАЖ технологияларын практикада іске асыру ауыл шаруашылығы мақсатындағы жерлер сипаттамаларының теңгерімділігін мониторингтеуді және визуализациялауды жүзеге асыруға, қалпына келтіру жөніндегі басым шараларды талап ететін тиімсіз және ұтымсыз пайдалану аймақтарын анықтауға мүмкіндік береді. Геоаналитикалық платформалар ауылшаруашылық кәсіпорындарының рентабельділігінің өсуіне және олардың шығындарын оңтайландыруға ықпал етеді. Цифрлық картографиялық өнімдер қарқынды дамып келе жатқан шаруашылықтардың тәжірибесінде жиі кездеседі. Бұл жүйелер жер және су объектілерінің кадастрларын, меншік тізілімдерін, экологиялық және ауа райы мониторингін құру және жүргізу, төтенше жағдайларды басқару, өндірістік тәуекелдердің алдын алу, дақылдардың өнімділігіне әсер ететін әртүрлі себептердің өзара байланысын орнату үшін қажет. Мұндай деректердің, әсіресе ғарыш аппараттарының суреттерінің маңызды артықшылығыолардың үлкен аумақтарды жүйелі түрде зерттеу кезінде төмен құны.

1. Послание Главы государства КасымЖомарта Токаева народу Казахстана «Казахстан в эпоху искусственного интеллекта: актуальные задачи и их решения через цифровую трансформацию» [Электронный ресурс].2025.URL: https://www.akorda.kz/ru/poslanieglavy-gosudarstva-kasym-zhomarta-tokaeva-narodu-kazahstana-kazahstan-v-epohu-iskusstven-nogo-intellekta-aktualnye-zadachi-i-ih-resheniya-cherez-cifrovuyu-transformaciyu-885145 (дата обращения:18.09.2025).

2. Wiatkowska, B. Spatial-Temporal Land Use and Land Cover Changes in Urban Areas Using Remote Sensing Images and GIS Analysis: The Case Study of Opole / B. Wiatkowska, J. Słodczyk, A. Stokowska// Geosciences.2021.Vol.11.Issue 8.Article 11080312. https://doi.org/10.3390/geosciences11080312

3. Aaqib, A. A comprehensive review of GIS and remote sensing applications in assessing land use and land cover impacts on groundwater systems / A.Aaqib, B.Mehvish // Environmental Science and Pollution Research.2025.Vol.32.Issue 31.P.18631-18652. https://doi.org/10.1007/s11356-025-36787-5

4. Қурманова, Г. Инновационные подходы к управлению земельными ресурсами / Г. Қурманова, А.Бельгибаева // Проблемы агрорынка.-2019.№ 1.С. 136-131.

5. Ashinova, M.K. Digital transformation of the agriculture industry of the russian federation / M.K. Ashinova, A.A. Mokrushin, S.K. Chinazirova, R.V. Kostenko. New Technologies. -2019.Vol. 4.Issue 50.P. 209-220. https://doi.org/10.24411/2072-0920-2019-10421

6. Шаймерденова, А.К. Геоинформационные системы как инновационный метод увеличения продуктивности земель сельхозназначения / А.К. Шаймерденова // Проблемы агрорынка.-2023.-N 3.-С.211-219.

7. Кулсамет, С. Особенности ГИС программ при составлении карты земельно-водных ресурсов Алматинской области / С. Кулсамет // Вестник Казахского национального университета им. аль-Фараби.2016.-Т. 42.№ 1.- С. 220-226

8. Салихов, Т.К. ГИС-картографирование почвенного покрова Ардакского сельского округа Западно-Казахстанской области / Т.К. Салихов, Т.С. Салихова // Гидрометеорология и экология.2018.№2.С. 164-172.

9. Сводный аналитический отчет о состоянии и использовании земель Республики Казахстан за 2023 год [Электронный ресурс].2023.URL: https://www.gov.kz/memleket/entities/land/documents/details/667055?lang=ru (дата обращения 15.09.2025).

10. Головин, П.Н. Применение ГИС-технологий для оценки и повышения эффективности использования сельскохозяйственных земель в агроландшафтах на основе дистанционных и полевых данных/ П.Н. Головин, В.Л. Богданов // Вестник Сибирского государственного университета геосистем и технологий.2024.Т. 29.№ 1. –С.73-87 https://doi.org/10.33764/2411-1759-2024-29-1-73-87

11. Тарарин, А.М. Понятие и классификация земельно-информационных систем / А.М. Тарарин // Землеустройство, кадастр и мониторинг земель.-2021, 11с. https://doi.org/10.30533/0536-101X-2021-65-2-221-231.

12. Tuleyeva, D. Gis technology role in the management of arable lands in kazakhstan / D. Tuleyeva, A. Shaimerdenova, A. Tesalovsky, V. Leontyev, N. Turutina, O. Shoykin, O. Gorovoy, O. Dmitrieva, Е. Danilova // Sabrao Journal of Breeding and Genetics.-2024.-Vol.56.-Issue 6.P.2441-2450. http://doi.org/10.54910/sabrao2024.56.6.25

13. Wagh, R.V. The Role of Geographic Information Systems (GIS) in Land Use Planning / R.V. Wagh, Sh. K. Auti / International Journal of Innovations In Science Engineering And Management.2025.Vol.4.Issue 1. Р.366-370.

14. Neag, A.-M. Smart Land Management through GIS–Innovative System of Monitoring Fragmentation and Infrastructure Development / A.-M. Neag, T. Salagean, F. Matei, I. Delia Pop, A. L. Truță, Cr. Mălinaș // Bulletin of University of Agricultural Sciences and Veterinary Medicine Cluj-Napoca. Forestry and Cadastre. -2025.-Vol. 82.Issue. 1.P.1-8.

15. Sharma, S. Remote Sensing and GIS in Natural Resource Management:Comparing Tools and Emphasizing the Importance of In-Situ Data / S. Sharma, J.O. Beslity, L. Rustad, L. Shelby, P. T. Manos, P. Khanal, A.B. Reinmann, Ch. Khanal // MDPI.2024.Vol.16.Issue 22.Article 4161; https://doi.org/10.3390/rs16224161