Қазақстанның Қызылорда облысының күріш шаруашылығы: PIM-модель арқылы нәтижелілікті оңтайландыру

Мақсаты - Қызылорда облысының суармалы күріш шаруашылықтарының экономикалық тиімділігін және Participatory Irrigation Management (PIM) су ресурстарын басқарудың инновациялық жүйесін енгізу арқылы нәтижелілікті арттыру мүмкіндіктерін бағалау.

Әдістері - суды пайдалануды жоспарлаудың шетелдік тәжірибесіне негізделген салыстырмалы эконометрикалық талдау. Әдістемелік негіз ретінде Солтүстік Таиландтың күріш өсіретін 303 кешенінің деректеріне негізделген Cobb–Douglas өндірістік функциясы пайдаланылды, бұл халықаралық тәжірибені республиканың су шаруашылығының ерекшелігіне бейімдеуге және өңірдің агротехнологиялық және климаттық жағдайларын ескере отырып, өндірістің өңірлік стохастикалық моделін әзірлеу үшін негіз қалауға мүмкіндік берді. Жүргізілген есептеулер техникалық рентабельділік деңгейін талдауға және су резервтерінің тапшылығы болған кезде өнімділіктің өсу әлеуетін анықтауға мүмкіндік берді. PIM көмегімен су қорын бірлесіп реттеудің жоғары технологиялық желісін талдауға ерекше назар аударылады.

Нәтижелер - модельдеу шетелдік технологиялар бойынша болжамды өнімділік қазақстандық шаруашылық жүргізуші субъектілердің нақты көрсеткіштерінен асып түсетінін көрсетті, бұл кәсіпорындардың пайдаланылмаған әлеуетінің бар екендігін көрсетеді. PIM бағдарламалық кешені су экожүйелерін оңтайландыруға, еңбекті практикалық қайтаруға және агротехникалық әдістерге ықпал ететіні анықталды.

Қорытындылар – су шаруашылығы қызметінде халықаралық әзірлемелер мен креативті басқару шешімдерін қолдану облыстың күріш шаруашылығын тұрақты дамытудың ұзақ мерзімді стратегиясын қалыптастыру үшін негіз болады. Алынған нәтижелер агроқұрылымдарда PIM платформасының элементтерін іске асырудың орындылығын растайды, бұл өндірістік ұтымдылықты, негізділік пен үнемділікті қамтамасыз етуге, су көздерінің ысыраптарын азайтуға және Арал өңірінің экологиялық ортасына теріс әсерді азайтуға мүмкіндік береді.

1. Suwanmaneepong, S. Participatory irrigation management, social capital, and efficiency in rice production. Understanding the linkage in the case of irrigated rice farms in Northern Thailand / S.Suwanmaneepong, C.Llones, P.Mankeb, U.Wongtragoon//Heliyon.– 2024.–Vol.10.-Issue 11.-Article e32301 https://doi.org/10.1016/j.heliyon.2024.e32301

2. Nyam, Y.S. Drivers of change in sustainable water management and agricultural development in South Africa: a participatory approach / Y.S. Nyam, J.H. Kotir, A.J. Jordaan, A.A. Ogundeji, A.R. Turton // Sustainable Water Resources Management. – 2020. – Vol. 6. – Issue 4.-Article 62 https://doi.org/10.1007/s40899-020-00420-9.

3. Suwanmontri, P. Recent changes in rice production in rainfed lowland and irrigated ecosystems in Thailand / P. Suwanmontri, A. Kamoshita, S. Fukai // Plant Production Science. – 2021. – Vol. 24. – Issue. – P. 15-28. https://doi.org/10.1080/1343943X.2020.1787182.

4. Llones, C.A. Production efficiency and the role of collective actions among irrigated rice farms in Northern Thailand / C.A. Llones, P.Mankeb, U. Wongtragoon, S. Suwanmaneepong // International Journal of Agricultural Sustainability. – 2022.– Vol. 20.– Issue 6. – P. 1047-1057. https://doi.org/10.1080/14735903.2022.2047464.

5. Tavan, M. Optimizing sensor-based irrigation management in a soilless vertical farm for growing microgreens / M.Tavan, B.Wee, G.Brodie, S.Fuentes, A.Pang, D.Gupta //frontiers in Sustainable Food Systems. – 2021. – Vol. 4. – Article 622720. https://doi.org/10.3389/fsufs.2020.622720

6. Mallareddy, M. Maximizing water use efficiency in rice farming: A comprehensive review of innovative irrigation management technologies / M.Mallareddy, R.Thirumalaikumar, P.Balasubramanian, R.Naseeruddin, N.Nithya, A.Mariadoss, S.Vijayakumar // Water. – 2023. – Vol. 15. – Issue 10. – Article 1802. https://doi.org/10.3390/w15101802

7. Llones, C. Bonding and bridging social capital towards collective action in participatory irrigation management. Evidence in Chiang Rai Province, Northern Thailand / C.Llones, P.Mankeb, U.Wongtragoon, S.Suwanmaneepong // International Journal of Social Economics. – 2022. –Vol. 49.–Issue 2.–P.296-311. https://doi.org/10.1108/IJSE-05-2021-0273.

8. Abiri, R. et al. Application of digital technologies for ensuring agricultural productivity / R.Abiri, N.Rizan, S.K. Balasundram, A.B. Shahbazi, H.Abdul-Hamid // Heliyon. – 2023. – Vol. 9. – Issue 12. – Article e22601 https://doi.org/10.1016/j.heliyon.2023.e22601

9. Tirtalistyani, R. Indonesia rice irrigation system: Time for innovation / R.Tirtalistyani, M.Murtiningrum, R.S. Kanwar // Sustainability. – 2022. – Vol. 14. – Issue 19. – Article 12477. https://doi.org/10.3390/su141912477

10. Лидер по производству риса в Казахстане "Абзал и К" [Электронный ресурс].2023.-URL: https://www.youtube.com/watch?v=YCppFPTRbDg&t=1070s (дата обращения: 09.09.2025).

11. Mubeen, K. Irrigation management in rice //Modern techniques of rice crop production / K.Mubeen, N.Sarwar, M.Shehzad, A.Ghaffar, M.Aziz. – Singapore : Springer Singapore, 2022. – P. 105-114. https://doi.org/10.1007/978-98116-4955-4_8

12. Zhang, Y. Integrated management approaches enabling sustainable rice production under alternate wetting and drying irrigation / Y. Zhang, W. Wang, S. Li, K. Zhu, X. Hua, M. T. Harrison, Y. Chen // Agricultural Water Management. – 2023. – Vol. 281. – Article 108265. https://doi.org/10.1016/j.agwat.2023.108265

13. Jamal, M.R. et al. Challenges and adaptations for resilient rice production under changing environments in Bangladesh / M.R. Jamal, P. Kristiansen, M.J. Kabir, L. Lobry de Bruyn // Land. – 2023. – Vol. 12. – Issue 6. – Article 1217. https://doi.org/10.3390/land12061217

14. Arouna, A. Water management for sustainable irrigation in rice (Oryza sativa L.) production: A review / A. Arouna, I.K. Dzomeku, A.G. Shaibu, A.R. Nurudeen //Agronomy. – 2023. – Vol. 13. – Issue 6. – Article 1522. https://doi.org/10.3390/agronomy13061522

15. He, G. Managing irrigation water for sustainable rice production in China / G.He, Z.Wang, Z.Cui //Journal of Cleaner Production. – 2020. – Vol. 245. – Article 118928. https://doi.org/10.1016/j.jclepro.2019.118928