Ішкі еңбек көші-қоны және оны ынталандыру шаралары: «Дипломмен ауылға» жобасының кейсі

Мақала "Дипломмен ауылға" мемлекеттік бағдарламасын іске асыру контекстінде ауылдық жерлерге ішкі еңбек көші-қоны мәселелерін қарауға арналған. Тақырыптың өзектілігі қалалық және ауылдық аумақтар арасындағы еңбек ресурстарының теңгерімсіздігін, сондай-ақ аграрлық сектордағы білікті кадрлардың тапшылығын жою қажеттілігіне байланысты.

Мақсаты – еңбек әлеуетін қайта бөлуге, жас мамандардың ауылдық округтерге ұтқырлығын ынталандыруға және оларды осы өңірлерде бекітуге бағытталған мемлекеттік реттеу шараларының пәрменділігін көрсету. Зерттеу нысаныауылдық жерлерде жұмысқа орналасуға дайын жоғары және орта кәсіптік оқу орындарының түлектерін қолдауға бағытталған "Дипломмен ауылға" жобасының қатысушылары.

Міндеттер ретінде: өңірлік бөліністегі көші-қон ағындарының динамикасын, көшу туралы шешімге әсер ететін мотивациялық факторларды бағалау және мемлекеттік қолдау тетіктерін зерделеу айқындалды.

Әдістері - статистикалық деректерді өңдеу, стейкхолдерлерге сауалнама жүргізу, жергілікті өзін-өзі басқару органдарының өкілдерімен сұхбат жүргізу үшін сандық және сапалық талдау, релокациялық процестер проблемаларын мониторингілеу кезінде салыстырмалы-талдамалық тәсіл.

Нәтижелер - бағдарламалық құжат ауылдық елді мекендерде жұмыс істейтін жастар санының артуына ықпал ететіні анықталды, алайда жергілікті жерлерде кадрлар құрамының нығаюының төмен деңгейімен, көші-қон қозғалысының өсуімен жағымсыз жағдай сақталуда.

Қорытындылар - автор жоғары оқу орындарын бітіргендердің әлеуметтік және кәсіби бейімделу құралдарын жетілдіру қажеттілігіне, іс-шаралар кешенін іске асыруға неғұрлым икемді тәсілге баса назар аударады. Ауыл тұрғындарының ірі қалаларға қоныс аударуы-көптеген елдердің алдында тұрған қиындық. Теріс салдарды азайту үшін өмір мен жұмыс үшін тартымды жағдайлар жасау, инновациялар енгізу және жас ұрпақты қолдау қажет. Сайып келгенде, бұл жекелеген салаларда да, жалпы республикада да теңдестірілген және үйлесімді әлеуметтікэкономикалық құрылымды қалыптастырады.

1. World Migration Report 2024 Reveals Latest Global Trends and Challenges in Human Mobility . Official site of the International Organization for Migration [Eltctronic resource].-2024. Available at: https://www.worldmigrationreport.iom.int/news (date of access: 17.09.2025).

2. Панченко, Т. Из Казахстана уезжают лучшие. Уезжают и будут уезжать [Электронный ресурс].2019.– URL. https://www.forbes.kz/process/expertise (дата обращения: 17.09. 2025).

3. Sunam, R. Transnational labour migration and livelihoods in rural Asia: Tracing patterns of agrarian and forest change / R. Sunam, K. Barney, J. F. McCarthy // Geoforum. 2021. Vol. 118. P. 113. https://doi.org/10.1016/j.geoforum.2020.11.004

4. Конарбаева, М.М. Регулирование миграции трудовых ресурсов в сельских районах / М.М. Конарбаева // Проблемы агрорынка. 2024.N 1.-C.250-259. https://doi.org/10.46666/2024-1.2708-9991.22

5. Di Stefano, E., Tonelli, F. Migration and labor market in China // Bank of Italy [Electronic resource].2018. Available at: https://www.researchgate.net/publication/327906219 (date of access: 17.09.2025).

6. Бодаухан, К. Внутренняя миграция и ее влияние на развитие социальной инфраструктуры сельских территорий Казахстана / К.Бодаухан, Д.Женсхан, А.Ж. Жолмуханова // Проблемы агрорынка. 2022.N4.С.197-206. https://doi.org/10.46666/2022-4.2708-9991.21

7. Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің Ұлттық статистика бюросы. Қазақстан Республикасының әкімшілік-аумақтық бөлінісі өңірлер бойынша [Электрондық ресурс]. – 2024. – URL: https://stat.gov.kz/ru/industries/labor-and-income/stat-ags/publications/117681/ (қаралған күні:12.09.2025).

8. Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің Ұлттық статистика бюросы. Қазақстан Республикасының облыстар бойынша халқы [Электрондық ресурс]. – 2024.– URL: https://stat.gov.kz/ru/industries/socialstatistics/demography/publica-tions/183450/ (қаралған күні:12.09.2025).

9. Selod, H. Rural-Urban Migration in Developing Countries: Lessons from the Literature /H. Selod, F. Shilpi // Regional Science and Urban Economics. 2021.Vol. 91.Article 103713. https://doi.org/10.1016/j.regsciurbeco.2021.103713 (date of access:17.09.2025).

10. Takahashi, Y. Diverse values of urban-torural migration: A case study of Hokuto City, Japan / Y. Takahashi, H. Kubota , S. Shigeto, T.Yoshida , Y. Yamagata //journal of Ru-ral Studies. 2021. - Vol. 87. P. 292-299. DOI: 10.1016/j.jrurstud.2021.09.013 (date of access: 17.09.2025).

11. Hoogerbrugge, M. Selective migration and urban–rural differences in subjective wellbeing: Evidence from the United Kingdom / M. Hoogerbrugge, M. Burger // Urban Studies. 2021. Vol. 59, No. 10. P. 2092-2109. https://doi.org/10.1177/00420980211023052 (date of access:17.09.2025).

12. Бекенұлы, А. «Дипломмен ауылға» бағдарламасы бойынша көтермеақы мен бюджеттік несие өсе ме? [Электрондық ресурс].2019.URL: https://www.inform.kz/kz/diplommenauylga (қаралған күні:17.09.2025).

13. Meng, X. Labour Market Impact of Large Scale Internal Migration on Chinese Urban ‘Native’ Workers / X.Meng, D. Zhang // IZA Inatitute of Labor Economics. IZA Discussion Paper. -2019.Article 5288.

14. Акимбекова, Ч.У. Новые тенденции платформенной занятости сельской молодежи в условиях цифровой трансформации / Ч.У. Акимбекова, В.В. Григорук, К.М. Мейрман // Проблемы агрорынка.2024.-N1.С.183-194. https://doi.org/10.46666/2024-1.2708-9991.16

15. Шайкин, Д.Н. Вопросы сертификации при подготовке кадров экономического профиля для АПК / Д.Н. Шайкин, М.М. Валиева, О.В. Копылова // Проблемы агрорынка. -2024.-N2.С.38-247. https://doi.org/10.46666/2024-2.27089991.20